Category Archives: leadership

Ujwal Thapa’s ideas about leadership in Nepal in business, in society and in politics.

Kathmandu valley 2030

सन् २०३० मा संसारकै सुन्दर शहर घोषित – “काठमाडौं उपत्यका !”

Read this in English.
यसको छोटो संस्करण नागरिक पत्रिकामै पढ्नु है।

नेपाल भरिका साथीहरुले यो पढ्दा काठमाडौँको सट्टा अाफ्नै गाउँ-शहर सम्झी पढ्नु होला है! धन्यवाद।

nyatapola-main-art-night

“सन् २०३० मा संसारकै सुन्दर शहर-
काठमाडौं उपत्यका!”
– विश्व विख्यात टाइम पत्रिका

टाइम  पत्रिकाले यसरी बर्षको अन्तिम संस्करणको पहिलो पृष्ठमा काठमाडौं उपत्यकालाई एशियाको “चम्किलो मोती” घोषणा गरि दिएकोमा विश्व जगतमा हलचल मच्चिएको छ। सन् २०१५ मा ७.८ रेक्टर स्केलको भुकम्पको चपेटामा परेको यो शहरले पछिल्लो १५ वर्षको अवधिमै कसरी यस्तो छलाङ्ग मार्यो – सबैलाई चाँसोको बिषय बनेको छ ।

काठमाडौं उपत्यकालाई सन् २०३०मा संसारको सबैभन्दा सुन्दर शहर चुन्नमा विश्व-विख्यात शहरी विकास योजनाविद् तथा अग्रज हरु सामेल निर्णायक मण्डलले १० विशेष कारण दिएका छन्।

१. काठमाडौं: सेवक सरकार शहर
२. काठमाडौं:  विविधता झल्कने शहर
३. काठमाडौं: विश्वकै हराभरा शहर
४. काठमाडौं: सम्पदा शहर
५. काठमाडौं: पुन:प्रयोगीय शहर
६. काठमाडौं: नसुत्ने शहर
७. काठमाडौं: उर्जा-प्लस शहर
८. काठमाडौं: मस्त रमाउने शहर
९. काठमाडौं: विवेकशील शहर
१०. काठमाडौं: उद्यमीका राजधानी

 

१) काठमाडौं- सेवक सरकार शहर

म स्थानीय वडा कार्यालय अगाडी छु। १८औं शताब्दीको दरवार जस्तो देखिने यो भवन काठमा कुँदिएका विभिन्न आकृतिहरुले नेपालको इतिहासको वृतान्त दर्शाएको छ। भित्र छिर्छु । भित्र २१औं शताब्दीको आधुनिक पाँच तारे होटेल छिरेको भान हुन्छ । भित्ताहरुमा नेपालका विभिन्न जातीय विविधता झल्काउने चित्रकला र मूर्तिहरु टाँगिएका छन्। अलिपर बडेमानको पोस्टरमा लेखिएको छ – “लोकतन्त्र भनेकै पारदर्शिता”। अलि पर अर्कोमा – “ तपाईंकै सरकार, तपाईंकै सेवक !”

‘नमस्ते!’ एक सम्पर्क अधिकारी मेरो अगाडि उभिदैँ सोध्छन्, “तपाईँलाई म कसरी सेवा गर्न सक्छु ?”। मेरो अनुरोधमा उनले त्यस् वडाकी निर्वाचित पदाधिकारीसँग भेटाउन लैजान्छन्। ति निर्वाचित पदाधिकारीले मलाई विनम्रताका साथ अाफ्नो कार्यकक्षभित्र स्वागत गर्छिन् । उनी सोध्छिन् “के तपाईं नेपालमै बनेको ताजा अर्ग्यानिक कफी पिउनुहुन्छ? त्यतिन्जेल तपाईंले खोजेको सुचना हामी जुटाउने छौं है ।”

सन् २०३० मा काठमाडौं जवाफदेहिता र पारदर्शी स्थानीय शासनको लागि “२१ औं शताब्दीवौँ  सेवक सरकार” मोडेल अनुशरण गरि विश्वमा नमुना बनेको छ । नियमित स्थानीय निर्वाचन, श्रोतको चुस्त र समावेशी स्थानीय व्यवस्थापन, विपद् व्यवस्थापन, पारदर्शिता र भ्रष्टाचार विरुद्ध शून्य सहनशीलताले गर्दा नागरिक र सरकारका बीच  जीत-जीतको वातावरण बनेको छ । स्थानीय कर्मचारीहरु सूचना-प्रविधिको प्रयोग गरी द्रूत गतिमा हैरानीमुक्त सेवा दिन्छन्।

स्थानीयहरुले सूचनाको हक एेन प्रयोग गरी अाफ्नो शहरको शासनको बारेमा नियमित रुपमा कुनै पनि सूचना खोज्ने गर्छन् र सजिलै पाउँछन् पनि। यसले गर्दा व्यवसाय, संघ-संस्था र स्थानीय निकायहरु सबै जवाफदेही रहन्छन्। यदि कुनै पनि सूचना ४८ घण्टाभित्र दिन नसकेमा मुलुकका चुस्त रुपमा कार्यान्वयन हुने कानुनले सम्बोधन गरिहाल्छ। नागरिक पत्रकारिताले मूलधारका पत्रकारितालाई परिस्कृत गरेको छ।  स्थानीय कर पारदर्शी तरिकाले उठाइन्छ । सूचना प्रविधिको मद्दतले तुरुन्तै स्थानीय जनमतबाटै टोलको प्राथमिकता तय गरिन्छ अनि सोही अनुरुप यो करको सदुपयोग गरिन्छ। वडामा अाफ्ना एक-एक रुपैयाँ कहाँ र कहिले र कसले खर्च गर्यो हरेक स्थानीयलाई प्रष्टसँग थाहा हुन्छ।

सन् २०१५ को महा-भुकम्पपछि एक सद्‌गुणको चक्र यसरी शुरु भयो कि काठमाडौंबासीहरु अाफ्नो नागरिक दायित्व र युवा स्वयंसेवाको मनोभावमा प्रविधिको सदुपयोग गरी मिलेर काम गर्न थाले। जसको फलस्वरुप २१ औं शताव्दीको समय सापेक्ष शासन प्रणाली बुझेका कर्मचारीहरु र स्थानीय नेताहरुले नै काम गर्ने वातावरण पाए। त्यसै बेला बनेको देशको स्वायत्त एवं शक्तिशाली सरकारी निकाय “नेपाल नवनिर्माण/उत्थान बोर्ड” र यसका कुशल शहरी विकास विज्ञहरुले काठमाडौं उपत्यकाका नीति र पूर्वाधारहरु दुवैलाई सशक्त किसिमले सुधार गर्न थाले।

नागरिक मन्त्र: मेरो सरकार, सेवक सरकार!

 

२) काठमाडौं- विविधता झल्कने शहर

भक्तपुरको एउटा गल्लीबाट म फुत्त निक्लिन्छु। अगाडि फुटपाथ साँच्चै अष्टरंगी छ भने पर्खाल भित्तेचित्रले सजिएका छन्। कुनैमा थान्काका झलक देख्छु त अरुमा अमूर्त कला वा धार्मिक कला। यहाँ हरेक गल्लीले अाफ्नो टोलको बेग्लै मौलिकता झल्काएको पाउँछु। यी गल्लीहरुमा शायद म घण्टौं भौतारिन सक्छु। यहाँको ठेगाना सडकका नाम वा नम्बरले भन्दा पनि स्मारकहरुले चिनाउने गरिन्छ। यहाँको गल्ली गल्लीमा प्रस्फुटित विविध सौन्दर्यका नमुनाले म दंग छु।

सन् २०३० मा टोल-टोलमा र वडा-वडामा नागरिकहरुले गल्लीको रेखदेखको जिम्मा लिएका छन्। टोल-टोल बीच प्रतिस्पर्धा भैरहेको छ – सबै भन्दा राम्रो सडक, पेटी, पार्क, सार्वजनिक शौचालय, बस-बिसौनी, साइकल लेन अादि इत्यादिमा। समुदायले अाफ्नो क्षेत्रका सडक र सार्वजनिक स्थलको पूर्ण जिम्मा लिएका छन्। अाफै नामाकरण गर्छन्, श्रृंगार गर्छन् र त्यसलाई समर्थन गर्छन्। नगरपालिकाको पूर्वाधार विकास र मर्मत गर्ने स्वायत्त निकायले निर्वाचित मेयरको टीमसँग मिली स्थानीय समुदायलाई सडक मात्र होइन सामुदायिक पूर्वाधार र सार्वजनिक शौचालय पनि बनाउन मद्दत गर्छन्। नागरिकहरु अाफैले अाफ्ना घर-छिमेकमा हराभरा बनाउन जिम्मेवारी लिएका छन्। सबै सामुदायिक पूर्वाधारहरु सबै नागरिकका लागि २४ घण्टै खुल्ला हुन्छन्। काठमाडौंले विश्वमा चर्चित भद्रगोल सिद्धान्त (Chaos theory) को सार पकडेको भान हुन्छ त्यसैले होला यसका विशिष्ट शहर व्यवस्थापकहरुले यस्तो तरिकाले यो शहर बनाए कि कुनै पनि दुई ठाउँ एकै नास देखिन्न पनि र चल्दैन पनि तैपनि सुमधुर किसिमले यो शहर चलेको छ। काठमाडौंवासी यस्तै विविधताले चलेको शहर बनेकोमा गर्व गर्छन्।

काठमाडौं उपत्यका यस्तो विशाल महानगर हो जसलाई विभिन्न तरिकाले आकार दिने गरिन्छ। यस विशाल शहरलाई विभिन्न नगरपालिकामा विभाजन गरिएको छ जस बीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा भै रहन्छ। अाफ्नो पट्टिको शहर कसरी अर्को भन्दा अब्बल बनाउने होडबाजीमा काठमाडौं सदा निर्माण एवम् पुन :निर्माणको चक्रमा रहि रहन्छ। १५ वर्ष अघि देखि ‘जे रोप्यो ,त्यही फल्यो’ भन्ने नाराका साथ टोलको विकासमा नियमित निरन्तर सुधार हुदैंछ।

नागरिक मन्त्र: मेरो टोल, सर्वकृष्ट टोल

३) काठमाडौं: विश्वकै हराभरा शहर

त्रिभुवन विमानस्थलबाट बाहिर निस्किन्छु। हल्का बतास र भर्खरै काटिएको घाँसको वास्नादार सुगन्धले स्वागत गर्छ। अनि बिजुलीबाट चल्ने ट्याक्सीमा छिर्छु र शहरतिर लम्कन्छु। धुलो रहित फराकिला सडकमा साइकल यात्री र पैदल यात्रीको घुँईचो दृश्यावलोकन गर्दै समय कटाउछुँ। पशुपतिनाथ नजिकै सामुदायिक बंगैचामा दुई बाल-बालिका बुद्रुक्क आफ्नो कुकुरसंग खेली रहेको दृष्यले मेरा छोरा-छोरीको याद अाउँछ – मुस्कान फुट्छ। जताततै प्रस्ट, सुन्दर मोवाईल मैत्री साइनबोर्डहरुले तपाई कहाँ हुनुहुन्छ प्रश्ट निर्देशन दिन्छ। कतै इट्टा र सिमेन्टका पर्खाल देखिन्न। त्यसको सट्टा रुख र सुन्दर प्राकृतिक फुल/झाडीहरु पर्खालको रुप लिएका छन्। त्यति मात्र होईन यहाँ त रुख-विरुवा नै भवनका डिजाईनसँगै मिलाईएर बनाइएको पो देख्छु!

एकैछिनमा म काठमाडौंको मुटुमा पुग्छु त्यो सबैले मलाई ‘हेर्नै पर्छ है ‘ भनेको बडेमानको फराकिलो पार्कमा। म गाडीबाट निस्की हिँडन थाल्छु। नजिकै एक जमात युवाहरु वि-वोईन्ग नाचमा लागि परेका छन् । अलि पर एक जमात यवतीहरु दौंडिदै छन्। कुनामा रयाप संगीतको घम्साघम्सी चलिरहेको छ भने पल्लो तिर मैदानमा फ़ुटबल अनि अल पर क्रिकेट चलिरहेको छ। अलि हिँडे पछि शान्त क्षेत्र तिर पुगेको महसुस गर्छु। त्यहाँ ३ पुस्ता परिवारका सदस्यहरु एक बडेमानको पिपलको रुखको चौतारीमा बसी पिकनिक मनाइरहेका छन् भने चराहरुको एक झुण्ड निलो आकाशसँग खेलिरहेका छन्। अाह्हा! यो क्षण सम्झिदाँ कोही पनि पर्यटक लाई किन यो ठाउँको ईर्ष्या नलाग्ला र भन्या !

सन् २०१५ को स्थानीय निर्वाचन लगत्तै  उपत्यका भित्रका महानगरपालिकाहरुका मातहतमा निर्वाचित मेयरहरु र नगर सभा र वडा समितिहरु मिली काठमाडौंका खुल्ला ठाउँहरुलाई दिगो र अपांग-मैत्री हरियो बंगैचा र पोखरीहरुमा रुपान्तरण गर्न थालियो। साथै उपत्यका वरिपरिका घोषणा हुन बाँकी पहाडलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज र वन्यजन्तु आरक्षमा परिवर्तन गरियो। यसले विद्यार्थी, बालबालिका देखि बृद्ध सबैलाई प्रकृतिसँग हर पल अनुभव गर्ने मौका दिलायो। पशुपतिनाथ, स्वयम्भु ,चाँगुनारायण, बौद्धनाथ देखि बसन्तपुर, पाटन, भक्तपुर दरबार क्षेत्र अादि बिभिन्न सम्पदाहरु वरिपरि सफा, सुन्दर, जीवन्त बगैचाहरुले घरिएको छ। १५ वर्ष अघि “एकै जीवन, एकै रुख” अभियान शुरु भएको थियो जसमा हरेक काठमाडौंबासीलाई अाफ्नो जीवनमा एउटा रुख हुर्काउने प्रण लिन लगाई जिम्मा दिईयो। यसले काठमाडौँलाई प्रदुषण मुक्त बनाउन ठुलो सहयोग गर्यो। काठमाडौँमा एसियाका राजधानीका मुटुमा पाईने पार्क मध्य सबै भन्दा ठुला पार्क छ जुन पहिलेको नारायणहिटी राजदरबार सँग्राहलय देखि रानीपोखरी, रत्न पार्क, टुँडीखेल जोड्दै दशरथ रंगशालालाई पनि अँगालेर कालमोचन मन्दिर परिसरसम्म तन्काएर  बाग्मती किनारै किनार सम्म फैलिएको छ।

सन् २०३० मा काठमाडौंले संसारमा अपाङ्ग र अशक्त मैत्री शहरको रुपमा नाम कमाएको छ। यहाँका प्रमुख सडक र गल्ली-गल्लीमा अपांग र अशक्त मैत्री चौडा फुटपाथ र साइकल लेनहरु छन् जुन अाफै गाडी गुड्ने सडक जत्तिकै चौडा बनाईएका छन्। यहाँका सडकहरु वैकल्पिक ऊर्जा बाट चल्ने सवारीसाधनले भरिभराउ छन्। यहाँ पेट्रोलियम पदार्थको इन्धनबाट चल्ने सवारी साधन प्रयोग नगरे बापत करमा विशेष छुट दिने प्रावधान राखिएको छ। कुनै पनि पूर्वाधारहरु निर्माण गर्दा हरियालीयुक्त प्रणाली अपनाए करमा विशेष छुट दिइन्छ। हावा-पानी लगायत समग्र वातावरणको गुणस्तरलाई आधारभूत मौलिक अधिकार मान्ने काठमाडौँ बासीहरु चुनावमा वायु प्रदुषण सूचकांकको आधारमा नेतृत्व चुन्ने-फाल्ने गर्छन्। यसले गर्दा स्थानीय नेतृत्वले संसारभरि अपनाइएको केटिएम-२१०० वातवरणीय स्तरमा सानो गिरावटलाई लिएर निकै संवेदनशील हुने गर्छन्। काठमाडौंवासी प्राय: आफ्नै घर तथा नजिकैको क्याफे वा पार्कहरुबाटै काम गर्छन्। अावतजावतमा पनि प्राय साइकल, पैदल वा सफा सार्वजनिक यातायात नै प्रयोग गरिन्छ। विष्णुमती र बागमती नदीका किनारहरु शिवपुरी देखि चोभार सम्म साइकल प्रेमी देखि चराप्रेमीहरु जमघट हुने थलो बनेको छ। बिगतका १० बर्षमा उपत्यका घेरेका सबै पहाडहरु घना जंगलले भरिएको राष्ट्रिय पार्कहरुमा परिणत गरिए पछि विश्वका अरु राजधानी जस्तो काठमाडौं पानीको समस्याबाट उम्कन सफल भएको छ।

नागरिक मन्त्र: हरियो नगर हाम्रो रहर!

 

४. काठमाडौं: सम्पदा शहर

मरुको साँगुरो गल्लीबाट भित्र छिर्दै गर्दा मेरो अाखाँ त्यहाँ कुनाकाँप्चाका स-साना मठ-मन्दिर र बुझ्नै नसक्ने स्मारकहरु देख्छु, कतै कामुक काठका मुर्तिहरु छन् त कतै धातुका ढोकामा कुँदिएका जटिल आकृतिहरु देख्दा  मनमा अनेकन भावना बग्न थाल्छ। घर-अाँगन-टोलमा अाफ्ना दिवंगत कसैको नाममा केही न केही स्मारक बनेको देख्छु । बाटोमा एउटी उज्यालो अनुहार बोकेकी बुढी अामाले मलाई हेरेर मुसुक्क मुस्काई दिन्छिन्। “साँच्ची कै जीवन्त शहर यस्तै हुन्छ कि क्या हो ?”

बौद्ध, हिन्दु, मुस्लिम, जैन, क्रिष्चियन, सिख अादिका मठ-मन्दिरहरुले भरिएको काठमाडौंले जनाउछँ कि यहाँका जनताले अाध्यात्म र धर्मको विविधतालाई पनि दर्हो अँगालेका छन्। कला, संस्कृति, संस्कार, धर्मको विविधता र भाइचारालाई जनमानसमा मात्र नभई शहरकै दीगो विकास योजनामै अँगाली काठमाडौंले आफूलाई एक प्रबुद्ध शहरको रुपमा स्थापित गरेको छ। सन् २०१५ को भुकम्प पश्चात् काठमाडौंका जनताले आफूले गुमाएका परिवार र ईष्टमित्रका नाममा एउटा स्मारक बनाउने प्रतिबद्धता गरे जुन अहिले एउटा संस्कार नै बनेको छ। अहिले काठमाडौं हजार मठ-मन्दिर देखि दिमागै घोच्ने स्मारकहरुले भरिभराउ छ। यसै साथ ‘अतिथि देव भव’ यानि कि ‘पाहुना भनेकै भगवान’ भन्ने बिचारलाई पनि शहरबासीले व्यवहारमै ढालेको छ।

अहिले काठमाडौंका नव पुस्ता अार्किटेक्ट, ईन्जिनियर र निर्माताको रुपमा कयौँ भेटिन्छन्। काठमाडौंका सम्पदाहरुमा हजारौं वर्षको कला, इतिहास, सयौं जात-जातीको संस्कृतिको समिश्रण मात्र होईन त्यहाँका बासीहरुमा अाध्यात्मिक जीवन शैली, रचनात्मक सोच अनि सम्पन्न समाजको समिश्रण पनि झल्किन्छ। यहाँ केटिएम-९ निर्माण नियमावली (९ रेक्टर सम्मको भुकम्प थेग्न सक्ने) पास गरेर मात्र कुनै पनि भवन वा सम्पदाहरुको निर्माण वा पुनर्स्थापना गरिन्छ।

१५ बर्ष अघि सन् २०१५ मा काठमाडौंवासीले आफ्नो विगतका ऐतिहासिक सम्पदा मात्रै जोगाएनन् त्यसलाई सुधार गरि वृद्धि नै गर्ने अठोट लिएँ। अाजकल काठमाडौंबासीले विश्वमै नविन हुने यस्ता शहरी विकास योजनाहरु तयार गरेका छन् जुन नव-आधुनिकता र सम्पदा संरक्षण बीचको समन्व्य, सहअस्तित्व र सन्तुलनमा आधारित छ। जसरी १३ वौँ शताव्दीका विश्व विख्यात नेपाली कलाकार अरनिकोले चीनमा हाम्रा कला-संस्कार निर्यात गरे, त्यसरी नै अहिलेका नेपालीहरुले पनि हाम्रो नविन कला र ज्ञान संसार भरि निर्यात गरी नेपालको नाम चम्काइरहेका छन्।

नागरिक मन्त्र: एक जीवन, एक स्मारक!

५. काठमाडौं: पुन:प्रयोगीय शहर

म बुंगमतीको सांस्कृतिक अतिथि बास स्थान (सम्पदा होम-स्टे) बाट निस्कन्छु। मेरो स्मार्टफोनमा हरियो बत्तीको संकेत देख्छु। यसो हेर्छु, त्यहाँ लेखेको कुरा देखेर मेरो अनुहारमा मुस्कान छाउँछ। मैले यो महिनामा अाफ्ना खेर गएका फोहर देखि फालेका सामानहरुलाई पुन:प्रयोग गरी पैसा प्राप्त गरेको रहेछु। मैले प्राप्त गरेको पैसा कहाँ राख्छौँ भनेर मलाई फोनमै ३ विकल्प दिईन्छ। १) मेरो बैंकको खातामा हाल्ने कि ? २) मलाई मन पर्ने ३ वटा समाजसेवाको काममा दान दिने कि? ३) सरकारको “नेपाल निरन्तर निर्माण कोष” मा लगानी गर्ने कि ? (यस कोषले यस्ता  महा-पूर्वाधारहरु बनाई रहेका छन् जहाँ कुल एक लाख नेपालीलाई सीप मुलक रोजगारी श्रृजना गरेको छ)

नवीनतामा रमाउने उद्यमी-वैज्ञानिकहरु सँग मिली काठमाडौंले अाफ्ना सम्पूर्ण खेर जाने वस्तुहरुलाई कसरी फाइदाजनक बनाउने भन्ने प्रणाली बिकास गरे। आफ्नै खेर गएका वस्तुहरुबाट जनताले सिधै पैसा कमाउन थाले।

एकातिर घरायसी प्रयोजनका समानहरु बेच्न तथा भाडामा दिन प्रोत्साहन गरियो।काठमाडौँमा अनलाइन तथा अफलाइन लिलामी गर्ने ‘हाट बजार’हरु मान्छेका आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।  काठमाडौंमा प्रत्येक वर्ष संसारका सबै भन्दा उत्कृष्ट प्रवर्द्धकहरुको लागि “हरेक वस्तुलाई फेरि प्रयोगमा ल्याऔं “ भन्ने अन्तराष्ट्रिय चुनौतिको प्रतियोगिता आयोजना गरिन्छ।

अर्को तिर भान्साको कुहिने फोहोरबाट जैविक मल बनाई अनि फोहर पानीलाई प्रयोग गराई बगैंचा तथा कौसीमै तरकारी खेती गर्ने प्रचलन फस्टाएको छ। बर्खामा आकाशबाट परेको पानी अनि शिशिरमा शीत पानी संकलन काठमाडौँ बासीका पिउने पानीको प्रमुख स्रोत बनेको छ।

नागरिक मन्त्र: फाल्ने मात्र होईन फर्काउने नै !

६. काठमाडौं: नसुत्ने शहर

साँझ १० बजे एउटा साथीले किर्तिपुरमा अाफ्ना घरमा हुने डान्स पार्टीमा मलाई निम्तो दिन्छ। म लाजिम्पाटको चम्किला बत्तीहरु बलेको सडकमा निस्कन्छु अनि विस्तारै गल्ली गल्ली हिँडने निर्णय गर्छु। नागरिक र पुलिसको टोल-टोलका सन्जालको गस्तीले गर्दा म सुरक्षित महसुस गर्छु । म असनको मुटुमा रहेको रात्री बजारबाट पुग्छु। स्थानीय र पर्यटक बीच रात्री बजारमा सामानको तोलमोल भईरहेको देख्छु। कालीमाटी पुग्दा वीच सडकमै केहि तन्नेरीहरु ‘ग्राफिटी’ चित्र बनाउँदै गरेको देख्छु। अचानक साइकल प्रहरीहरु रोकिन्छन् तर उनीहरुलाई समात्नुको सट्टा उनीहरुका प्रयासलाई यसरी सुधार गर है भन्दै पो सुझाव दिन्छन् बा ! म पुग्नु पर्ने डाँडा तिर उक्लिदैँ गर्दा अचानक गल्लीबाट दुई महिला विस्तारै दौडदै निस्कन्छन्।  पहिरन हेर्दा त व्यायम गर्न निस्केका जस्ता लाग्छ यत्ति खेर भए पनि। अनीहरु मलाई मुसुक्क मुस्काउँदै लाग्छन्। म अाफ्नै माथी देखि तल हेर्छु। लुगा त ठिकै लगाए छु कि छैन? मध्य रात नजिकै बल्ल साथीको ढोका ढक्ढकाउन पुग्छु। भित्रबाट भरपुर गीतका अावाज अाएको सुन्दा पार्टी त भरखर शरु भएको जस्तो भान भो!

सन् २०३० को काठमाडौं दिनमा राम्रो छ भन्ने सोच्नेहरुले रात झनै सुन्दर पाउँछन्। शहरका प्रत्येक कुना सवारी साधनमा ३० मिनेट भित्रै पुगिन्छ। १५ बर्ष अघि यस्तो भव्य शहरलाई ८ बजे नै बन्द गर्ने चलन थियो जुन प्रथालाई यहाँका व्यवसायी र स्थानिय सरकार मिली टोडे। कसरी? स्थानिय करको मद्दतले द्रुत गतिका सार्वजनिक सवारीसाधनहरु २४ घण्टै चलाउन थालियो। यसले ट्राफिक जामको समस्या पनि न्युन गरिदियो। सधैँ जाग्ने शहरमा अझ धेरै श्रृजना जाग्न थाल्यो। वर्ष भरि नै यहाँको मौसम सुन्दर भएको हुनाले २४ घण्टै खुल्ला रहने काठमाडौंले अहिले आफूलाई जोश र होशको शहरको रुपमा छुट्टै पहिचान कायम गरेको छ। मध्य रातमा पनि यहाँका पार्कहरु उज्याला छन्। यही कारणले होला काठमाडौं परिवारसँग घुम्नको लागि योग्य शहरको सूचिमा निरन्तर उच्च १० मा पर्ने गर्छ हरेक बर्ष।

नागरिक मन्त्र: जीवन्त, जागाराम, जहिल्यै (हाम्रो शहर)

७. काठमाडौं: ऊर्जा-प्लस शहर

गोदावरी स्थित अाफ्नो कार्यालयबाट मंगलबजार अाफ्नो घर जादैँ गर्दा मोबाइलमा मेरो ब्यांक ब्यालेन्स बढेको नोटिस अाउँछ। अाफ्नो घरको बढी भएको सौर्य ऊर्जा बेचिएछ र मैले अलि बढी पैसा कमाएछु । अाहा ! यो शनिवार रात चाहिँ म त्यो उज्यालो नख्खुको किनारमा भरखर खोलेको त्यो मनोरम खुल्ला खाजा घर र बिजुलीले लटरम्म बगैँचामा चट्ट अाफ्नो परिवारलाई बाहिर लैजाने भएँ !

कसले सोचेको थियो र १५ वर्ष अगाडि दिनमा १२ -१४ घण्टासम्म लोडसेडिंग हुने शहर आज आएर सफा ऊर्जाले भरिभराउ शहरको रुपमा परिणत हुन्छ। १२ घण्टा सम्म घाम लाग्ने काठमाडौँमा स्थानिय सरकार र नागरिकहरु मिळी हरेक घरलाई बिजुली उत्पादन गर्ने र बढि भएको ऊर्जा बेच्ने ऊर्जाघरको रुपमा बिकास गरेको छ। यहाँका बृद्धहरुले विगतका लोडसेडिंगका चरम अफ्ठ्यारा अझै बिर्सेका छैनन् र ती अतितका कथाहरु सुनाएर युवाहरुलाई पनि बिर्सन दिएका छैनन्। त्यसैले ऊर्जाको संरक्षण भनेको जनताको मुख्य प्राथमिकताको विषय रहेको छ। जलवायु परिवर्तनको विषयमा विशेष चासोँ राख्ने यहाँका बासीले निर्णय नै गरेका छन् कि सबै विद्युतीय उपकरणहरुले वातावरण जोगाउने कडा ‘केटिएम-२१००” नियमावली सख्त रुपमा पालना गर्नुपर्नेछ । काठमाडौं ऊर्जा सम्पन्न शहरको रुपमा चिनिन्छ।

नागरिक मन्त्र: हाम्रो गोल, झिलिमिली टोल

८. काठमाडौं: मस्त रमाउने शहर

भर्खरै किनेको बिश्व विख्यात हात्तीछाप चप्पल च्याट्ट लगाई ‘पटक पटक’ गर्दै गल्ली गल्लीमा बरालिदै हिड्न कम्ति रमाइलो भई राछैन र ! यहाँका कुना-काँप्चामा पाईने नविन श्रृजनाले मन बहलाएको छ मेरो- समय बितेको पत्तै पाएको छुईन। १०० वर्ष पुराना घरहरुमा अचुक कफी पसलहरु देख्छु। मेरो सामुन्ने झाँक्री र डाक्टरले सँगसँगै व्यवसाय खोले पाउँदा तिन छक पर्छु बा  !अाफ्नो एक हप्ते छुट्टी त यस्तै अनगिन्ती गल्लीहरुमा बिति सक्यो अब बचेको समय चाहिँ म वरिपरिका घना जंगलले भरिएका  ति २००० मिटर अग्ला ‘हिमाल’ चढ्ने बिचार गरेको छु। स्थानियले यत्रा हिमाललाई किन ‘पहाड’ मात्र भन्छन् हँ गाँठे!

वर्षभरि अतुलनीय मौसम बोकेको काठमाडौंका भित्री गल्लीहरुले शदियौं सताव्दौँ पहिलेको संसारको झलक दिन्छ भने हरेक टोलमा देखिने सडके चमेना घरमा विश्वका गहन मुद्दाहरुमा बहस हुने थलो बनेको छ। काठमाडौं मन बहलाउनको लागि उत्तम ठाउँ बन्दै गैरहेको छ। त्यसैले होला यहाँ विश्वबाटै यात्रीहरु अोइरिरहन्छन्, महिनौँसम्म हराउँछन् अनि मन बहलाई फर्कन्छन् फेरि फर्कने वाचा गर्दै। उपत्यका वरिपरिका अग्ला हिमालहरु हेर्दै हराउने देखि लिएर पौराणिक संस्कृति, संरचना हेर्नको लागि काठमाडौं अविस्मरणीय विश्राम क्षेत्र बनेको छ। दू:खबाट भाग्न खोज्नेहरुका लागि काठमाडौं शरण बनेको छ।

नागरिक मन्त्र: काठमाडौंमा हराउने, अाफैलाई भेट्टाउने

९.  काठमाडौं: विवेकशील शहर

आज हेर्छु यो शहर , सबै खुल्ला छ। मानिस बिनम्र छन्। गल्ली सुरक्षित छन्। यसो नोटिस गर्छु – नरम बोली र मद्दतका भावना बोकेको ५ बर्षे तोते देखि ८० बर्षे कपाल फुलेकाले पनि स्वयंसेवक भएर बाटोघाटोमा अरुलाई मद्दत गरेको देख्छु। अस्ति मात्र मेरो साथीको पासपोर्ट, वालेट सहितको बहुमुल्य गहना भएको झोला ट्याक्सीमा हराएको थियो तर हराएको एकै घण्टामै अाफु होटल पुग्दा त जस्तातस्तै रुपमा झोला छाडी दिएको रहेछ त्यस् ट्याक्सी चालकले। नाम पनि छाडेनन् बा!  धन्यवाद पनि दिन सकिएन। १५ बर्ष अघि त यस्तो थिएन यो शहर! अचम्मै परेँ म !

१५ वर्ष अघि मात्र म यही शहरमा टेकेको मात्र के थिएँ बन्द हड्ताल त परम्परै बनेको रहेछ यहाँ। यहाँका नेता भनौँदाले स्थानीय गुन्डाहरुका अाडमा ३० लाख बस्ने शहरै ठप्प पारी छाड्थे। सब वाक्क थिए तर सबै चुपचाप ! सरकारका दशौं हजार प्रहरी जवानहरु राज चलाउने गुण्डाका अाडमा सुकुलगुण्डाहरुले मच्चाएको विध्वंश टुलुटुलु हेर्न बाध्य भएका थिए। कति लज्जास्पद लाग्यो यहाँको स्थिति हेर्दा त्यस् बेला ! यस्तो गुण्डाका राजधानी अहिले विवेकशील राजधानी बन्छ भनेर त मैले सपनामा पनि सोचेकी थिईन !

सन् २०१५ मा भुकम्प र त्यस पश्चातको उथलपुथलले गर्दा जनताले बन्दको विरुद्ध शून्य सहनशीलता अपनाउन थाले। स्थानीय प्रशासनको मद्दतले काठमाडौंलाई बन्दमुक्त क्षेत्र घोषणा गरे। स्थानीयले बन्द गर्ने राजनीतिक दलहरुलाई स्थानिय चुनावमा यसरी पाठ सिकाए कि काठमाडौँमा आस्तित्व चट भयो। बन्द गर्दा प्रतिकार नगर्ने नेतृत्वलाई पनि यस्तै हाल गरे। अहिले घर-अाँगन देखि नै बालबालिकालाई बिनम्रता, सहानुभूति, दायित्व र निष्ठा जस्ता विवेकशील मुल्य मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्न लगाईन्छ। नागरिक दायित्वका विषय हरेक कलेजमा एक प्रयोगात्मक विषय बनेको हुनाले यहाँका युवाहरुमा जोश मात्र होईन होश पनि जागेको छ। सक्नेले नसक्नेलाई मद्दतको हात बढाउने शहरको रुपमा चिनिएको छ। यहाँ एउटा यस्तो टिभी च्यानल नै छ – “पोजिटिभ (सकारात्मक) टिभी” जहाँ मद्दतका गाथा र सकारात्मक कार्यलाई मात्र चौबिसै घण्टा देखाईन्छ जहाँ नकारात्मकको नामो निशान देखिन्न। काठमाडौंमा जुनसुकै वर्ग, जाती, लिङ्ग, धर्म, उमेर,समुदाय वा देशकाले आफ्नो दैनिकी ढुक्क तरिकाले गर्छन्। हकका साथ जिम्मेवारी बहनलाई सँगै तौल्ने संस्कार यहाँका स्थानीय कानुनले पनि नजिरको रुपमा लिएको छ।

नागरिक मन्त्र: विवेक अघि सर्छ, टोल अघि बढ्छ!

१०) काठमाडौं: उद्यमीका राजधानी

“त्यहाँ चाहिँ तिमी जानै पर्छ है” अाधा दुनिया टाढाबाट मेरो साथीले मलाई एउटा उद्दमी क्याफेको सिफारिस गरेको थियो।  त्यसैले अाज म त्यहिँ चिया-कफी खाने ठाउँ अघि उभिएको छु। भित्र छिर्ने बित्तिकै वरिपरि भित्तामा जताततै फोटा टाँगीएको देख्छु। अचानक मेरो अनुहार उज्यालो हुन्छ – यी फोटामा मैले पत्रिकामा मात्र देखेका विश्व प्रसिद्ध लगानीकर्ता देखि अरबपति उद्दमीहरु देख्छु । यिन्‌का साथमा यहीँ कै स्थानीय सुचना प्रविधिका प्रतिभाशाली उद्दमशील युवाहरु देखिन्छन् भने त कतैमा ख्याति प्राप्त नेपाली कृषकहरु। जुनै फोटोमा पनि कोहि न कोहि श्रृजनशील ब्यक्तित्वहरु देखिएका छन्। अवश्य यो ठाउँ सकारात्मकताको सुगन्धले नै छाएको छ। अगाडी टेबलहरुमा देख्छु  सबैमा स्थानीय र विदेशीहरु खचाखच छ। टेबल खोज्दा खोज्दै १० मिनेट बित्यो भन्या। कम्तिमा पनि १० भिन्न भाषा बोलिईरहेको सुनें होला । उद्यम शुरु गर्ने अाँट्ने मेरा साथीहरु यस बिचित्रको ठाउँमा कतिविन रमाउथेँ होला है !

सन् २०३० मा जुनसुकै काठमाडौंवासीलाई पनि अमेरिकाको सिलिकन भ्याली जस्तै गरि उद्यमशीलताको भूत सवार भएको स्थिति छ। सन् २०१५ को त्यो विनाशकारी भूकम्पले नेपालको त्यस बेलाका युवा ‘विलिन’ हुने पुस्तालाई खतरनाक परिस्थितिमा पनि काम सफल पार्न ‘जोश र होश’ भएका पुस्तामा परिणत गरिदियो। त्यस बेला निस्किएको नेतृत्वमा युवालाई सशक्त बनाई नवीन काममा लगाए मात्र देश जीवित रहन्छ भन्ने अात्मबोध भयो। विगतको २० वर्षमा १० लाख सदस्य बलियो “नेपालकै लागि उद्यमी” मञ्चको कुनाकुनासम्म बिस्तार हुन पुग्यो जसले नेपालमै उद्यम गर्न चाहनेलाई प्रभावकारी ज्ञान, सीप र सञ्जाल दिने गर्छ। टोल-टोलमा स्थानीय परामर्श क्लबहरु फस्टाएका छन् जसले नियमित रुपमा त्यहाँका अग्रज र युवाहरुलाई एक ठाउँमा ल्याई सहि मार्ग देखाउने काम गर्छन्। स्थानीय प्रतिभाको श्रृजना, लगन र सफलतासँग टाँस्सिन देश-विदेशका लगानीकर्ता देखि ऋणदाताहरु सबै यहि शहरमै खनिएका छन्। नवीनता, प्रतिस्पर्धा र परिवर्तनकै खेल यो शहरको मूल खेल बनेको छ। हरेक परिवारमा उद्यम शुरु गर्नै पर्ने जस्तो मौन संस्कारले गर्दा काठमाडौंलाई उद्यमीहरुका लागि शक्तिशाली चुम्बक बनेको छ।

नागरिक मन्त्र : ‘(उद्यम) शुरु गर्ने, बढाउने, लगानी खनाउने, फेरि शुरु गर्ने…

 

“टाइम” पत्रिकाको यस बिस्तृत लेख पढिसकेर विश्राम गर्छु।  काठमाडौँ उपत्यकाले गरेको चमत्कारी रुपान्तरणको गाथा पढेर दिमाग धेरै रिङ्गयाई रह्यो। अचानक मेरो स्मार्ट फोनमा अलर्टको घन्टी बज्छ। फोनमा लेखिएको छ, “ पेरिस शहरका मेएरले त्यहाँका शहरीया जीवन पद्दति र संस्कारमा तुरुन्तै सुधार ल्याउन काठमाडौंबाट प्राविधिक सहयोग लिने सम्झौता गर्यो…”

क्रमश…..

Kathmandu valley 2030

यो पहिलो (१.०) संस्करण  हो। यस लेखमा मैले काठमाडौँलाई उदाहरणको रुपमा प्रस्तुत गरेको छु। मेरो बिचारमा यो नेपालको हरेक गाउँ-शहर को कथा हुन सक्ने कथा हो। तपाइँको गाउँ र शहर पनि यस्तै परिकल्पना गरि बिपना बनाउने तिर लागे, हाम्रै जीवनकालमा यो परिवर्तन हेरेर जाने छौँ।

यस लेखमा सहयोग गर्ने मिलन निरौला, सिर्जना क्षेत्री, सागर वन्त, राज महर्जन, कृष्ण क्षेत्री, जगनाथ काफ्ले, रमेश पौड्याल, जीवन श्रेष्ठ, विजय शिवाकोटी र अन्य साथीहरुलाई धेरै धेरै धन्यवाद।

अाफ्नो सोच वा भविष्यवाणी पनि तल कमेन्टमा अवश्य लेख्नुहोस् है !
धन्यवाद :)

भूकम्पको के दोष!

dharahara

एकैपलमा झण्डै ९,००० नेपाली मारिनुमा भूकम्प जिम्मेवार कि अहिलेसम्मको राजनीतिक–आर्थिक–सामाजिक संरचना? भूकम्पलाई दोष दिने हो भने यो त प्राकृतिक नियमितता हो। हरेक वर्ष संसारभरि यस्ता प्राकृतिक विपत्ति आइरहन्छन्–गइरहन्छन्। केही दिनअघि जापानमा पनि नेपालमा जस्तै ७.८ रेक्टरको भूकम्प गयो। तर, त्यहाँ एक जना पनि मरेनन् त! त्यसो भए के फरक रह्यो त त्यहाँ र यहाँ?

मूल कुरो त्यहाँको नेतृत्व र संरचनाले आफ्नो नागरिकको जीवन रक्षालाई पहिलो प्राथमिकता बनाएको छ। हाम्रो नेतृत्वको चेतनामा नागरिक रक्षा महत्वपूर्ण कुरा हो भन्ने नै छैन। किन यस्तो भयो त? पहिलो कुरो त जीवन रक्षा गर्ने भनेको के हो त्यो बुझ्नुपर्छ। विपत् परेपछि बचाउनु मात्रलाई जीवन रक्षा गरेको मान्ने कि पूर्वतयारी गरी ज्यान बचाउने संरचना र चेतना जगाउनेलाई पनि भन्ने? विपत् आएपछि त जनावरले पनि जीवन रक्षा गर्छ। मानव त त्यो हो, जसले विपत् आउनुअघि नै बच्ने तरिका बनाइसकेको हुन्छ। यही कारण ऊ र उसको समाजको क्षति न्यून हुन्छ। एकचोटी सोच्नुहोस् त, कसले यस्तो वातावरण बनायो, जहाँ पुस्तौँअघि बनेका माटोकै घरमा बस्न हामी अहिले बाध्य छौँ? कसले त्यस्तो वातावरण बनायो जहाँ नियम मिची जथाभावी कमसल घर–बाटो बनाउन दिइयो? प्रजातन्त्र आएको दुई दशक बित्दा पनि कसले नजिकको अस्पताल पुग्न दिनहुँ हिँड्नुपर्ने बाध्यता कायमै राख्यो? कसको नेतृत्वमा यस्ता संरचना बने जसले विपत्मा लाखौँ नेपालीलाई हप्तौँसम्म एउटै त्रिपाल पनि दिन सकेन र खुल्ला आकाशमा भोको पेट बोकी सुत्न बाध्य तुल्यायो?

कुरा स्पष्ट छ, हाम्रा हजारौँ दिदीबहिनी–दाजुभाइको मरणमा हाम्रै नेतृत्वको शैली जिम्मेवार छ। जुन नेतृत्व प्रणालीअन्तर्गत निर्देशित रही जसरी कमसल घरदेखि बाटाहरू बने त्यसैद्वारा निर्दोष नेपाली मारिए। अस्पताल नजिक नबनाइदिँदा र बनाइएका पनि विपत्मा काम नलाग्ने खालका हुँदा धेरै नेपाली मरे। देशको नेतृत्व भनेको त जनताको अभिवाभक हो। हाम्रो जीवन बचाउने अनि सहज बनाइदिने दायित्व हाम्रो नेतृत्वले बोकेको छ। त्यसैअनुरूप नियमकानुन बनाइ त्यसको पालना गराइ देशलाई अघि बढाउने जिम्मेवारी नेतृत्वको हो। विपत्ति आउँछ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै केही नगर्ने हाम्रा राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक नेतृत्व यस विपत्को जिम्मेवार हुन्। कुनै एक नागरिकले गल्ती गर्दा थोरै ज्यान जाला, तर देशलाई नेतृत्व गर्नेले नै गल्ती गर्दा हजारौँ मान्छे मारिन्छन्, लाखौँ घरबारविहीन हुनपुग्छन्। अनि लाखौँ निर्दोष नेपाली गरिबीको भुमरीमा फस्छन्।

अहिलेसम्म देशको नेतृत्व सम्हालेकालाई मेरो प्रश्न के छ भने, तपाईंहरू कस्तो नेतृत्व प्रदर्शन गर्दै आउनुभएको छ? जहाँ पूर्वअनुमानित विपत्ति आउँदा पनि लाखौँ घर भत्किन्छन्? हजारौँ विद्यालय ढल्छन् अनि असंख्य बाटा बिग्रिन्छन्! तपाईंले कस्तो समाजको परिकल्पना गरिराख्नु भएको छ, जसको संरचनाले भूकम्पको एकै झट्कामा झण्डै ९,००० नेपाली मर्छन्? लाखौँ घरबारविहीन नेपाली परिवारलाई के जवाफ दिनुहुन्छ? सुन्दर, समृद्ध नेपाल बनाउँछु भन्ने दसौँ लाख विद्यार्थीलाई के स्पष्टिकरण दिनुहुन्छ? अनि तपाईको नेतृत्व शैलीका कारण आत्मसम्मान गुमाइसकेको देशदेखि दिक्क बनेका ३ करोड नेपालीलाई तपाईंको जवाफ के हुनेछ?

हाम्रो देशका नागरिकलाई पनि म सोध्न चाहन्छु– कस्तो नेतृत्व चुनिराखेका छौँ, जसले हजारौँ नेपालीको असामायिक मृत्यु हुने संरचना जोगाइराख्छ? कस्तो नेतृत्वलाई तपाईंले साथ दिनुभएको छ, जसले बनाएको प्रणालीले दसौँ हजारलाई एकैपटक अस्पताल पुर्यातउँछ? कस्तो नेतृत्व पद्धति जोगाइराख्नु भएको छ, जसले लाखौँ परिवारलाई भोको पेटमा खुल्ला आकासमा सुताइ एक बोरा चामल र एउटा त्रिपाल माग्न बाध्य बनाउँछ? नेतृत्व भनेको तपार्इंले रोज्ने हो, तपाईंले नै बनाउने हो अनि तपाईंले नै ठड्याइराख्ने हो। स्मरण रहोस्, अझै पनि पश्चिम र पूर्वी नेपालका ५८ जिल्ला जहाँ भूकम्पले प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छैन त्यहाँ बस्ने नेपाली उस्तै खतरनाक संरचनामा बस्न बाध्य छन्। त्यो संरचना कुनै पनि बेला अर्को भूकम्पले सखाप पारिदिनसक्छ। अनि फेरि हजारौँ (लाखौँ?) निर्दोष नागरिक मारिनसक्छन्।

कि तपाईं विकल्प खोज्दै हुनुहुन्छ? यस्तो वैकल्पिक समाज र संरचना बनाउन लम्कन चाहनुहुन्छ, जहाँ अहिलेको भन्दा ठूलो भुइँचालो आउँदा पनि न्यून क्षति हुनेछ। जहाँ बाटो भत्के पनि तुरुन्तै पहिलेभन्दा बलियो बन्छ। दुर्भाग्यले घर ढले पनि एक रात पनि खुला आकासमा गुजार्नु पर्दैन– एक बोरा चामलको लागि हात जोड्नु पर्दैन– बिरामीलाई समयमै अस्पताल पुर्याटउन सकिने छ।

अहिलेकै नेतृत्वले नेपालीको जीवन रक्षा कदापि गर्न सक्दैन, वैशाख १२ को भूकम्प र त्यसपछिको जीवन यसको साक्षी छ। अब नेपालले नेपालीको जीवन भक्षक होइन जीवन रक्षक नेतृत्व खोजेको छ। हरेक नेपालीसँग आज प्रष्ट दुइटा बाटो छ। राजनीतिलाई पानीसँग तुलना गर्ने हो भने दुषित पानी सफा गर्ने बाटो लाग्ने कि अझै ढल मिसाइराख्ने? अर्को भूकम्प वा अन्यखाले विपत्ति आउँदा के गर्ने? एक बोरा चामल र एउटा त्रिपाल लुछाचुँडी गर्ने कि २१ औँ शताब्दी सापेक्ष नेतृत्व बन्ने–बनाउने?

राजनीति र देशको सम्बन्ध भनेको नुन र खानाको सम्बन्धजस्तो रहेछ। खानाका परिकार जति मीठो बनाए पनि त्यसमा नुन नहाली सुखै हुन्न। नुन पुगेन वा चर्को भयो भने पनि खानयोग्य बन्दैन। त्यसैले राजनीतिबाट टाढिएर पनि समाधान निस्कँदैन। धेरै राजनीति गरेर पनि काम छैन। त्यसैले अब पनि सही नेतृत्व चुन्न, बनाउन र थेग्न आफूभित्रै सुतिरहेको विवेक जगाएनौँ भने सानै विपत्तिले पनि तपाईंको छोराछोरी, आमाबाबुमात्र होइन आदरणीयय देशका सपुत पनि गुमाउने छौँ। अनि यसको दोष पनि आफ्नो भाग्य वा निष्ठुरी भगवानलाई दिनेछौँ। अब भगवानलाई होइन हाम्रै नेतृत्वलाई औँलो ठड्याउने बेला आएको छ। २१ औँ शताब्दी सापेक्ष नेतृत्वको माग छ अहिले। जस्तोसुकै विपत्मा पनि आफ्नो जीवन रक्षा गर्ने नेतृत्व चाहिरहेका छन् नेपालीले।

कस्तो हो त यो २१ औँ शताब्दीको नेतृत्व जसले नेपालीको रक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्छ?

१. यस्तो नेतृत्व जसले देशलाई विपत्को सामना गर्न पूर्वतयारी गरिराख्छ

२. यस्तो नेतृत्व जसले मद्दत गर्न चाहने र मद्दत आवश्यक रहेकाबीच पुल बनिदिने काम गर्छ।

३. यस्तो नेतृत्व जसले आफू त्रसित हुँदा पनि वरिपरि सबैलाई सहज व्यवस्थापन गरिदिन्छ।

४. यस्तो नेतृत्व जसले विपत्मा नागरिकलाई मजबुत बनाउन नवीन तरिका अपनाउँछ।

५. यस्तो नेतृत्व जसले गलत गरिएला कि भन्दै अनिर्र्णयमा बस्नुभन्दा सुरु गरिहालेर सिक्दै, सुधार्दै जाने बाटो निकाल्छ।

६. यस्तो नेतृत्व जसले देशको सरकारका शासन व्यवस्थामा देखिएका कमजोरीलाई तुरुन्तै सम्बोधन गर्छ।

७. यस्तो नेतृत्व जसले स्थानीय तहमा सक्षम नेतृत्व बनाइ त्यहाँका नागरिकलाई नै जिम्मेवार बनाउने काम गर्छ।

८. यस्तो नेतृत्व जसले महाविपत्तिको बेला आइपर्ने धेरै शंका र अविश्वासलाई कुल्ची उदारताको उदाहरण बन्छ।

९. यस्तो नेतृत्व जसले नेपाली नागरिकको जीवन रक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्छ।

भूकम्पलाई अब उप्रान्त कहिले दोष दिने काम नगरौँ। बरु यो गैरजिम्मेवार सामाजिक–राजनीतिक–आर्थिक चक्रव्यूहलाई नै तोड्नेबारे सोचौँ। भूकम्पपछिको नेपालको यो कालखण्डमा अहिलेको नेतृत्वको शैली पूर्णरूपमा असान्दर्भिक प्रमाणित भएको छ। अबको नेपालले २१ औँ शताब्दी सापेक्ष नेतृत्व खोज्दै छ। जसले नेपालीलाई उद्धार र राहत वा पुनर्स्थापना गर्नेमात्र होइन, समाजकै दिगो नवनिर्माण गर्दै देशकै उत्थान हुने बाटोमा लम्काउँछ।

असार ३ , २०७२ को नागरिक खबर पत्रिकामा पनि पढ्नुहोला

nyatapola-main-art-night

Kathmandu Valley voted the most beautiful city in the world!

Version 1.0. नेपालीमा यहाँ पढ्नु होला

nyatapola-main-art

 

“Kathmandu Valley voted the most beautiful city in the world of 2030!” – Time Magazine.

Time magazine’s 2030 year-end cover page has just labeled Kathmandu Valley as the “Shining Pearl” of Asia! The world news media is abuzz with disbelief. “How could this city, shaken to the core by a terrible 7.8 magnitude earthquake in 2015, transform to such a beauty within 15 years? What is Kathmandu’s secret here?”

The magazine presents 10 convincing reasons from the world’s respected urban planners and city living legends who overwhelmingly voted, “Kathmandu Valley as the most beautiful city in the world in 2030.”

1. Kathmandu: The servant government city.
2. Kathmandu: A city of contradictions.
3. Kathmandu: The greenest city in the world?
4. Kathmandu: The living heritage city.
5. Kathmandu: The ‘recycle it all’ city.
6. Kathmandu: The city that never sleeps…
7. Kathmandu: An energy+ city.
8. Kathmandu: City of wanderlust.
9. Kathmandu, A city of common-sense.
10. Kathmandu, The start-up capital of Asia!

 

  1. Kathmandu: The servant government city.

“As I step into a local municipality (ward) office that, from the outside, looks distinctly 18th century aristocratic palace, carved in wood illustrating Nepali historical and mythological events, I am surprised to find myself entering a futuristic lobby adorned with beautiful paintings and sculptures representing Nepal’s various ethnic communities. Further along a big poster hangs on straight ahead “Democracy = Transparency.” Just a few steps further another one provokes, “Your Government, Your Servant. 

A ‘customer care’ officer greets me with a customary bow, ‘Namaste, How may I help you?’ There are no papers here. All essential processes from citizenship documents to marriage certificates to land taxes are all processed electronically. Housing checks and permits are scheduled online. After hearing my request he escorts and introduces me to the elected representative of the municipality..  She politely invites me to sit down and asks, “Would you like a cup of freshly brewed Nepali organic coffee while we look up the information you are interested in?”

In 2030, Kathmandu is world-renowned  for adopting the 21st century servant governmentmodel for accountability and transparent local governance. Regular local elections, efficient and inclusive local management of resources, disaster preparedness along with transparency and zero tolerance for corruption has led to a win-win partnership between citizens, businesses and the government. The local government officials offer quick hassle-free services with their ready use of information technology. Locals regularly seek and get information on their city’s governance through the simple yet powerful “Right to Information” act holding business, organization and local bodies accountable. Any information not delivered within 48 hours is addressed by Nepal’s swiftly implemented law. Citizen journalism has enhanced mainstream journalism. Public shunning and boycotting of corrupt people and their business/organizations have become social norms. Local taxes are transparently collection, managed and locally distributed by ingenious prioritizing such as online polling. Every tax rupee is directly tied to projects so that each local knows where and when her tax was spent.

This all began when a virtuous cycle was set in motion after that terrible earthquake in 2015 as an empowered citizenry started working together integrating technology, civic sense and youth volunteerism. This started a trend of efficient service of high quality from a reimagined public service system which was overwhelmingly populated  by young professionals trained on 21st century governance ideals and the appointment of locally elected leaders in key positions. The powerful autonomous government body, “Nepal Resurgence Board,” constituted in 2015 with its army of urban planners in Kathmandu, helped speed up reconstruction of policies and infrastructures in and around the valley.

Citizen’s Mantra: ‘My Government, My Servant!’

 
  1. Kathmandu: A city of contradictions.

As I step out of my galli (alley), I find myself walking on a colorful pavement in a neighborhood whose walls come alive with vibrant graffiti's. I could spend hours wandering here, as I see a range  of artistic expressions all the way from meticulous thanka-style spiritual paintings, beautiful sculptures to something that looks like an attempt by a five-year old… Each galli seems to personify the face of that neighborhood. In Kathmandu, I am often given directions to neighborhoods not by street addresses but by these unique landmarks and motifs which changes with each corner you turn! This city truly is a walking contradiction, a beautiful collage of diversity.”

Local municipalities (tole) of 2030 have built a tradition of citizens adopting each galli (alley) of the city. They all seem to be in an endless race to outdo each other to keep up a record of the best managed and designed roads, parks, public toilets, bus parks, cycle lanes and more; using the “adopt-a-tole” model. Communities take ownership of the immediate road (& public space) in front of them. They name, beautify, and support it themselves. The municipality’s autonomous infrastructure maintenance body works with the Mayor directly to help local community members build not just roads but  community infrastructures like parks and public toilets. The citizens have also taken responsibility for the greenery in their neighborhoods. By actively collaborating with their local municipality under the ‘servant government’ system, the public infrastructures are now 100% accessible to 100% of the citizens for 100% of the time. Kathmandu seems to have internalized the essence of chaos theory and its brilliant urban planners came up with a way to build a city, emulating the rules of organized chaos, making this an exciting city where no two places are alike. In fact Kathmandu prides itself on its contradictions.

Citizen’s Mantra: ‘My Neighborhood, My Responsibility!’

  1. Kathmandu: The greenest city in the world?

"As I step out of the airport, I am welcomed by gentle breeze and the fragrance of fresh-cut grass. I travel towards the city in  a taxi that runs on clean electricity. I roll down the windows to enjoy the roads abuzz with bicycles and pedestrians. I pass by many community parks where children are running around with their dogs. Clear, stylish, wearable technology responsive signboards are everywhere guiding you to the history and urban legends of the city. Those concrete or brick walls have long been replaced with trees and hedges. As I pass by, I can’t help notice that plants and trees seem to be integrated into building designs themselves. I come across the jewel of the city, the Central Park of Kathmandu (a stretch of greenery that connects the  former Royal palace grounds  all the way to the Dasharath Stadium).
I step out and walk around. In this vastness, young people are immersed in making music, girls are jogging, a rap battle going on steps away and further along people playing cricket, football and more. Family of three generations are on a cozy picnic under massive trees. A flock of birds make their way through the blue skies. It makes any outsider wonder, “Why can’t my city be like this?”

Starting from 2015, Kathmandu started turning all its open spaces into self-sustainable, accessible green spaces and ponds while converting all the hills around the valley into national parks and wildlife reserves. By 2030, it held the distinguished reputation of being the greenest city of the world. This has enabled students, children, and the elderly to relax, play and enjoy nature to the fullest. Open spaces around spiritual places like Pashupati,  Swayambhu, Changu Narayan, Boudha, Basantapur, Patan and Bhaktapur now have clean, elegant, vibrant  gardens and ponds. “Plant a tree before you die” ethos has helped reduce pollution turning Kathmandu into a beautiful, livable tranquil abode. The former royal palace ground is linked to Rani Pokhari, Tudikhel and Dasarath Stadium becoming a humongous lush green park for the city of Kathmandu to relish, rivaling that of New York’s Central Park.

Kathmandu in 2030 holds the distinction of being among the most bicycle-friendly city of the world and brands itself as a bicycle-preferred city. There are dedicated disability, walking and cycle friendly lanes on all major roadways and galli’. There is even a special tax rebate for those who decide not to own fossil fuel vehicles.  By 2030, Kathmandu has set a global example by allowing alternative energy public vehicles to become the primary means of transportation on and below the streets of Kathmandu. Real-estate builders are given tax breaks to build ‘green plus energy homes’ and penalized for making energy negative buildings and infrastructure. Quality of air/water (environment) has become a fundamental human right of utmost  political importance. Since leadership is penalized during elections depending on the air pollution index, authorities are particularly sensitive to any deterioration on its globally adapted environmental KTM-2100 Protocol. Many Kathmandu folks work from their homes or nearby cafes and parks. Pedaling, walking or public transport make for the bulk of transportation in this city which has just been voted as the world’s most breathable city. The banks along the twin rivers of Bagmati and Bishnumati are a popular space for hanging out, pedaling, leisurely drives and a bird lover’s heaven! All this has enabled Kathmandu arguably as the greenest city in the world.

Citizen’s Mantra: ‘Mirror mirror on the wall, who is the greenest city of them all?’

 
  1. Kathmandu: The living heritage city.

“Making my way through the narrow alleys, I chance upon small temples and monuments in every corner, some filled with erotic, wooden sculptures, others with intricate metal carvings on doors that simply blows my mind. One can never be certain what wonders the very next turn might hold for you. The evolution of centuries of work, molding with the state of the art technologies of the day, makes this a sight for me to comprehend. Add the warm smile lighting up on the faces of every Nepali I meet, tells me that this smiley city is singularly content."

What city boasts a thousand Buddhist, Hindu, Muslim, Jain, Christian, Sikh temples within breathing distance from each other? Furthermore Kathmandu folks have rediscovered their own brand of spirituality by rediscovering their calling to “treat guests as god!” Kathmandu is an enlightened city of tolerance where major religious and spiritual practices are intricately interwoven not just in people’s minds and lives but also in every aspect of the city’s planning. Since that terrible quake in 2015, Kathmandu folks have re-discovered their commitment to build a monument for each family member that departs. This has made Kathmandu a city of a thousand temples whose stories are told to the children in far corners of the world!

One strong reason for Kathmandu valley to regain such glory has been the fact that its citizens decided to not just rebuild the heritage destroyed by the 2015 quake, but went one step further by rediscovering their burning talent as architects, creators and builders. Kathmandu’s heritage has been its collection of 1,000+ year of amazing architecture, history, fusion of 100+ ethnic cultures, life-lessons based on simplicity, trade, creativity, communal living, and local ingenuity. Add to this, the new found obsession of the post-earthquake generation to outmatch the creativity of the past. Buildings in Kathmandu are only permitted to be built/retained if they pass the strict and holistic KTM-9 building codes (designed to withstand 9 richter scale).

Kathmandu is a mega-city that is constantly shaped and reshaped by competing townships (municipalities) within it, that continuously try to outdo each other on style and innovation, while never straying from that common value, “you reap what you sow.”

Kathmandu folks have finally learnt from their past to not just keep but also to evolve and enhance their heritage. The current generation, aptly named “the bridge-builders” took up the challenge 15 years ago to be the ones to march Kathmandu to become an actively mutating heritage city the world has come to hold in awe. The decade old “Nepal Living Heritage University” has pioneered a disruptive education system that brings Nepalis and students from around the world to experiment on holistic living, planning and engineering. Based on the lessons learned from that terrible 2015 earthquake, they have gone on to build a unique disaster resistant urban planning model (a hybrid of the rich heritage of the valley and modern style).  They are exporting this interdisciplinary knowledge around the world like their ancient hero “Araniko” did in the 13th Century.

Citizen’s Mantra: ‘(Leave behind) a monument of love before you die.’

 
  1. Kathmandu: The ‘recycle it all’ city

"As I step out of a heritage boutique homestay I rented in Bungmati, a green notification on my device informed me that I had received money back for the waste I had recycled for the month. It gave me my three preferred options: add it to my bank account, donate it evenly to the 3 causes I love or invest it all in a government owned “Nepal resurgence fund” that is building a mega infrastructure project designed to create a million jobs over the course of next 5 years.”

By  working with entrepreneurs, Kathmandu has figured out how to recycle, reuse and turn (any) waste and even generate profits. Locals generate money out of their own waste. Household items are encouraged to be sold, bartered or rented out. Online-offline auction melas (sites) remain popular sites for many Kathmandu citizens to hang-out. Each year, Kathmandu hosts an annual “Recycle it all’ challenge for the world’s best innovators.

Garden and roof-top farming has thrived thanks to the household practice of using their own organic waste and waste water from the kitchen and rainwater/dew water harvesting is the primary supply for drinking water. Folks use their (reusable) safety tanks instead of pumping their waste to the sewage systems which have long gone dry.

Citizen’s Mantra: ‘You reap what you throw!

 
  1. Kathmandu: The city that never sleeps…

“At 10 in the evening, I get a message from a friend to meet her in the old city to discuss an exciting idea she wants to pursue in a possible venture. I step out on a brightly lit street in Lazimpat, and decide to walk comfortably through  alleys. Citizen-run ‘Neighborhood watches’  ensures that you feel secure in their area. I chance upon few kids drawing graffiti on the streets and a bicycle police casually stops by to give the kids tips on how to improve their work-in-progress. I pass through the night markets at Ason and revel at the sight of locals and tourists bargaining, recreating a scene that probably goes back centuries. I check out a new alley that promises a shortcut to where I want to go. A young woman comes jogging out of a narrow alley and smiles as she passes by. I google her face. I am ‘pretty’ sure she is doing the same on me!”

If you think Kathmandu of 2030 is beautiful at day, dare I say it’s even more beautiful at night. Every corner of this city is reachable within a thirty minute drive. Kathmandu is blessed with beautiful weather throughout the year. By 2016, Kathmandu folks learned it was just plain stupid to close down their energetic city by 8 in the evening so they started to invest in rapid public transport systems (elegantly adapted and improved from what they saw in Bogota, Colombia). This now runs 24/7 and 365 days a year, getting rid of traffic congestions while ensuring safe, convenient and reliable transportation options for all. This was a win-win situation for the local, the tourist, the small entrepreneur, the street vendor, the street-side cafes, the taxis and the youths. A city that is awake all the time, reverberates with more ideas and innovation, infusing creativity into our culture once more. A 24-hour open city has created a separate brand of Kathmandu as a youthful, friendly, safe, business-friendly city full of positive vibes.  Families regularly enjoy their moments at the well-lit ‘spiritual’ parks while a happening night-life exists just a block away. Ask any citizen anything and they jump to “guide” you to a solution, a token example of the legendary warmth and generosity Nepalis are known for. Is this the reason Kathmandu repeatedly comes on as one of the top 10 places to disappear for a few days.

Citizen’s Mantra: ‘My City:  Active, Alive, Always!’

 

  1. Kathmandu: An energy+ city.

“As I walk back home from my office in Bhaktapur, I am notified of an increase in my bank balance. I am in for a nice surprise. I had just earned enough from my sale of surplus solar energy to afford for a quiet dinner with my family at that elegant restaurant along the brightly lit banks of Bagmati as planned.”

Who would have thought just 15 years ago, a city with no electricity for up to 16 hours a day would transform into an energy plus city glowing with surplus “clean energy.” A critical mass of Kathmandu folks in early 2015 decided that they had an alternate source they could tap into: abundant solar energy.  With strong sunshine almost all year round, Kathmandu is a fertile ground for solar energy. Harnessing this power that shines for almost 12 hours a day has turned each house into electricity producers and a surplus seller. Energy conservation remains a top priority as citizens still remember those ‘loadshedding’ yester-years and their responsibility to mitigate the global warming menace that is battering coastal and mountain cities around the world. They have decreed that all electrical products have to pass the strict ‘KTM-2100-Green” standards or else the businesses are ‘socially’ boycotted. Clean energy and energy conscious citizens duly transformed Kathmandu into an energy hip, energy rich, positively energized city!

Citizen’s Mantra: ‘Bright tole, enlightened soul.

 

  1. Kathmandu: City of wanderlust.

“As I wander around aimless in my newly bought ‘hatti chaap’ branded shoes, I feel a sudden rush of wanderlust. I wander around the city allowing my eyes to feast upon the surprises at each turn. Time loses its meaning as my brain is mesmerized by the strong emotions evoked by Kathmandu’s alley ways and the crisp blue skies above. The myriads of intriguing  cultures keeps me raw and alive! Imagine a shaman’s shop right next door to a doctor’s office. Finest arabica coffee shops tucked inside 100 year old mansions. During my  week long vacation, I have made it a point to lose myself by wandering back in time in the interiors of  the three historic cities of Kathmandu, Lalitpur, and Bhaktapur. Then, off I travel to the exteriors of the valley’s lush green hills, hopping from one village to another while taking in the sights of the majestic Himalayas to the north.”

With its year-round fantastic weather, Kathmandu is a haven for any wanderlust. With its stimulating, serpentine alleys, back streets full of blast from the past, and welcoming cafes around each corner, Kathmandu has become THE perfect place to lose yourself. In-fact ‘wanderlust’ (losing yourself in aimless wandering) has become ‘THE thing to do’ for travelers from all around the world. From wandering off to the towering 2,000 meter lush green mountains (locals call them ‘hills’) around the valley to watching the tallest mountains of the world and strolling by the centuries-old architecture and culture, Kathmandu has become all about pausing and rewinding yourself in this “distracted-fast forwarding” world, a city of wanderlust.”

Citizen’s Mantra: ‘Wander in Kathmandu to find yourself.

 

  1. Kathmandu: A city of common sense.

“A city filled with common sense? Really? Just 15 years ago when I walked in this very city, bandhs (forced strikes) had been a regular abomination. A city that would be shut down on the whim of a politician, a thug or a few rowdy locals, with tens of thousands of demoralized police helplessly watching as mobs ran rampant. Who would have thought common sense would again prevail in Kathmandu? I look around today.This city is now open, humble, safe and inviting! It seems, Common-sense prevails on and off the streets.”

After the earthquake in 2015, citizens adopted a zero-tolerance policy against Bandhs and started actively supporting local police and youth groups to make sure all of Kathmandu Valley to be a bandh-free zones. Political forces which encouraged bandhas were taught a painful lessons in the elections. Common-sense charters popped up in neighborhoods making a new social norm that focused on social ostracizing for all who dare to stray. Humility, empathy, civic sense and integrity remains the corner-stone of a set of ‘common-sense’ values practiced by every citizen here and taught to every child. “Common-sense education” seems to be the cornerstone of education in all primary schools improved upon by “civic-sense education” system in secondary schools in Kathmandu. People of all genders and age feel safe and dignified to go about their daily business, anywhere and anytime because they know that common sense prevails all around.

Citizen’s mantra: ‘Common sense IS common (in Kathmandu)  

 

  1. Kathmandu, the start-up capital of Asia!

As I step inside a cafe recommended by a friend, I see photo frames of handshakes and hugs between renowned artists-innovators-investors on the walls. I have been told this cafe has turned many crazy ideas into a prosperity generating engines. Positivity is in the air. The locals and the foreigners here seem to be talking about ideas, plans, dreams and teams. Language doesn’t seem to be a barrier as I must have heard at least 10 different languages in the last 10 minutes! I can’t help feel that I have come to the right place to infuse myself with ‘positivity’ and ‘passion’.

In 2030, entrepreneurship seems to be in everyone’s DNA in Kathmandu. The catastrophic earthquake of 2015 transformed a whole generation of Nepalis to be crisis managers, impulsive risk-takers and passionate doers. Empowering youths to innovate has been critical to injecting ‘vibrancy’ into Kathmandu. Localized, decentralized and effective and a million mentors strong network of ‘Entrepreneurs for Nepal built over the last 20 years has ensured a credible entrepreneurial ecosystems providing Nepali & Nepal centric entrepreneurs with the knowledge, skills, and networks necessary to start and expand businesses. Local mentoring clubs in Kathmandu regularly match local youths with elders to shape their future. Venture funds, angel investors, impact funds and global community with ideas and guts have all poured into the city to tap into local talents. Innovation, competition and disruption is the name of the game! The explosion of this start-up culture has made Kathmandu into the “start-up” capital of Asia.

Citizen’s mantra: ‘Start-up, scale up, invest on or die trying

As I finish reading Time magazine article in the year 2030, I am still struck by this city’s remarkable transformation.  A news alert beeps on my device, “...In other news, Paris has just announced its plans to get technical support from  Kathmandu to revamp its city life.”

nyatapola-main-art-night

 


I would like to hear “your ideas” for building Kathmandu the most beautiful city in the world. Please post your thoughts below. Thank you BibekSheel Nepali Vision team and Srijana Chhetri, Sagar Onta, Raj Maharjan, Krishna Chhetri, Jagannath Kafle and more for helping.

तयारी नगर्ने नेतृत्वले समयमै रक्षा गर्न पनि सक्दैन।

Read In English

“तयारी नगर्ने नेतृत्वले समयमै रक्षा पनि गर्न सक्दैन।” वैशाख १२ गतेको मध्याह्नमा ७.८ रेक्टरको भूकम्प जब गयो तब हामी सबैलाई यसको अर्थ महसुस हुन थाल्यो। अाधा घण्टाभित्रै जब हामी महाराजगंज स्थित शिक्षण अस्पताल मद्दत गर्न पुग्यौँ त्यहाँ ल्याईएका घाईतेका चापले स्थिति सम्हाल्न गाह्रो थियो । यस्तो विनाशकारी भुकम्प अाउँदाको बेलाको लागि विवेकशील नेपाली दलले पहिल्य नै एउटा स्पष्ट नियम बनाएको थियो – सबै सदष्यले अाफ्नो परिवार सकुशल रहेको थाहा पाउने बित्तिकै अाफ्नो नजिकैको अस्पताल गई त्यहाँका सरकारी निकायलाई मद्दत गर्न थाल्ने। त्यही मान्यता अनुरुप त्यहाँ पुगेका हामी सदस्यहरु सर्वसाधारण नेपालीहरुसँग मिलेर जीवन र मरणको बीचमा रहेका अनगिन्ती नेपालीका ज्यान जोगाउन शिक्षण अस्पतालका डाक्टर र नर्सहरुलाई मद्दत गर्न थाल्यौं।

अकस्मात् अस्पतालमा हजारौँको चाप बढेकोले अस्पतालमा अापत्कालीन अौषधी नै सकियो। तुरुन्तै नर्स, डक्टर, पुलिस, र सर्वसाधारण सबैले मन मात्र होइन, खल्ती खोल्न थाले। झट्टै उठेको एक लाख रुपैँयाले तुरुन्तै ती जीवन बचाउने अौषधी किन्यौँ। त्यहाँ सबैको एउटै उद्देष्य थियो, जति सक्दो धेरै नेपालीको ज्यान बचाउने। अस्पतालको बगैंचा पुरै खुल्ला अस्पताल कक्ष बनेको थियो। कालो, रातो, पहेंलो, हरियो क्षेत्र घोषणा गरेर बिरामीलाई त्यही अनुरुप स्थानान्तरण गरियो । अस्पताल विस्तारै व्यवस्थित बन्दै गयो। अझ व्यवस्थित बनाउन हामीले अस्पताल परिसरमा सहयोग कक्ष सुचारु गर्यौं।

गएको ३ हप्तामा हामी हजारौँ अाम नागरिकसँग मिली १७ जिल्लाका ३०० भन्दा बढी ठाउँमा राहत पुर्याउन सक्यौँ।  साथै २०० भन्दा बढि चिकित्सक टोलीहरु पनि बिभिन्न ठाउँमा फैलियौँ। त्रास हटाउन मनोवैज्ञानिक परामर्शदाताको काम र महामारी फैलन नदिन सामाजिक स्वास्थ्यकर्मीलाई पनि परिचालन गर्यौं। महाविपत्तिको बेला सरकारको प्रमुख काम भनेकै मद्दत गर्न चाहने र मद्दत चाहने बिच पुलको काम गरिदिनु हो। यस भूकम्पले हजारौं नेपालीहरुको मुटु निर्ममतापूर्वक बन्द गर्यो तर लाखौंको मन उदार पनि बनाइदियो। धेरै नेपालीले अाफ्नो भाग काटेर पनि अरुलाई राहतको रुपमा दिए। यस्ता स्व:स्फूर्त रुपमा देशभरि निक्लिएका सकारात्मक सोच र विवेकशील सञ्जालहरुलाई जोडी उनीहरुको कामलाई सहज बनाइदिने कोशिश गर्यौँ।

नेतृत्व त्यस्तो सीप हो जुन अाफू त्रसित हुँदा पनि वरिपरिका सबैलाई सहज व्यवस्थापन गरिन्छ। सामाजिक संजाल मार्फत् हजारौं स्वतन्त्र स्व:स्फूर्त सकारात्मक प्रयासले अाज एउटा यस्तो सद्‌गुणको चक्र शुरु भएको छ कि य यति धेरै माया र चासोँ  संसारले नेपाल प्रति शायदै कहिले देखाएका थिएनन् होला! सामाजिक सन्जालको सदुपयोग गरि नेपाली युवाले अाफ्नो नेतृत्वको मुल फुटाएका छन्।

विपत्तिमा नागरिकहरु अात्तिएका हुन्छन्, कमजोर मनस्थितिमा हुन्छन्। नेतृत्वको पहिलो काम भनेकै ती कम्जोर नागरिक/सर्वसाधारणलाई मजबुत बनाउन नवीन तरिकाहरु तुरुन्तै अपनाई राख्नु हो। गलत गरिएला कि भन्दै अनिर्णयमा बस्नु भन्दा शुरु गरिहाल्दै सुधार्दै जानु नै विवेकशील नेतृत्व हुनेछ। विवेकशील नेपालीको एउटै मात्र मोवाइल नम्बर थियो जुनबाट तुरुन्तै हामीले २४ घण्टे हटलाइन फोनको व्यवस्था शुरु गर्यौं। यसै नम्बरमा नै पहिलो २ हप्तामै ८०० भन्दा बढि मद्दतका अपिलहरु अाए। विस्तारै सञ्चारमा सहजता आएपछि अरु फोन पनि थप्यौं। फेसबुक लतायत सामाजिक संजालमै हजारौं गुहारहरु अाए। एक्लै धेरै सकिन्न भन्ने कुरा प्रश्ट थियो त्यसैले अाफूले नसक्ने कामहरु तुरुन्तै अरु सञ्जालमा फैलाउने र सम्बन्धित निकायमा पुर्याउने काम पनि गर्य़ौं। अरुले पनि त्यसै गर्न थाले। हजारौं मद्दत गर्ने र मद्दत गर्न चाहनेलाई जोडिदिने काम भयो।

शिक्षण, वीर, भक्तपुर अस्पतालहरुमा सहयोग कक्ष शुरु गर्दा अन्जान नागरिकहरु त्यहाँ अाई कसैले सित्तैमा पकाएको खाना ल्याए त कसैले विरामी कुरुवाको लागि सुत्ने कम्बल र पाल त कसैले पानी अनि अौषधीको ब्यबस्था गरेर नेतृत्व देखाईदिए। कसै कसैले त अनजान बिरामीको कुरुवा समेत बनिदिए। सर्वसाधारण नागरिकले देखाएका यी अपार उदारताले नेपालको भविष्य उज्ज्वल छ भन्ने कुरा हाम्रो मनमा प्रश्टायो। अस्पतालमा लाश व्यवस्थापन देखि राहत क्याम्प सफा गर्ने, अस्थायी शौचालय बनाउने देखि अस्थायी शिविरै बनाएका नेपाली युवाको यो जोश, होस र विवेक देख्दा नेपालको नेतृत्व कसमा छ र कति छ हामीलाई प्रश्ट भयो!

कुनै पनि नेतृत्वले देशको शासन व्यवस्थामा देखिएको शून्यतालाई तुरुन्त संबोधन गर्न सक्नुपर्छ। हामीले गरेको त्यत्ति नै हो। नेपाली ज्यान बचाउन सरकारको भूमिकामा हस्तक्षप नगरि केवल देशको केन्द्रीय र स्थानिय नेतृत्वको कमी कमजोरीलाई संबोधन गरिदिएका मात्र हौं। जब पाल (त्रिपाल) मागको लागि चरम गुहार अायो तब पुकार बमको नेतृत्वमा हाम्रा सदस्यहरुले सुदूर पश्चिमको धनगढीमा पुगी ट्रकमा राखी टनै टन त्रिपालको रोलहरु रातारात काठमाडौं ल्याय़ौं। बाटैमा फोन अायो – मकवानपुरमा चेपाङ्ग बस्तीमा खुला अाकाशमा १ हप्ता देखि सुतिरहेका नेपालीहरु छन् अरे। यो थाहा पाउना साथ केही सय त्रिपाल भरतपुरमै खसाल्यौं जुन बुढानिलकण्ठ स्कुलका भुतपूर्व विधार्थी संगठन सेब्सका साथीहरुले मकवानपुरका चेपांग गाउँ तिर लगे। हामीले सिकेको शिक्षा यहि हो: यस्तो महाविपत्तिमा नेतृत्वको प्रमुख दायित्व भनेकै नेपालीको जीवन जता जता बचाउन वा उनका जीवनयापनलाई कम कष्टकर बनाउन सकिन्छ त्यतै त्यतै लागी पर्नु हो।

नेतृत्व भनेको नागरिकलाई जिम्मेवार बनाई राख्नु पनि हो। जब गणेश हिमाल पारी उपल्लो गोर्खाको चुम उपत्यकावासीले अाफै हेलिकप्टरको बन्दोबस्ती गरे त्यसमा जति सकिन्छ त्यति पाल र चामल थपिदियौं। अाम नागरिकलाई नै अगाडि राखेर काम गर्दा अझ चुस्त हुँदो रहेछ राहत कार्य। यसले नागरिक उत्तरदायित्वलाई हौषला पनि मिल्दो रहेछ। जब सिन्धुपाल्चोकका नागरिकहरुले हतारमा बटुलेका केही सामग्री बोकी अाए त्यसमा अाफू कहाँ दान गरिएका राहत उनीहरुलाई थपी पठाइदियौं। लुटपाट होला कि भनेर कतै स्वयंसेवक पठायोँ त कतै सुरक्षा गाडी अनि गाँठो फुकाउन पर्ने स्थितिमा विवेकशील नेपालीको नाममा अाधिकारिक पत्र नै काटेर पठाय़ौं। जब चिकित्सकहरु विकट गाउँ गई सेवा गर्छु भनि अगाडि अाए त्यो टोलीलाई चाहिने रसद पानी देखि स्वयंसेवक र अौषधीहरु पनि उपलब्ध गरायौं ।

जुन सरकार स्थानीय तहसम्म पुग्न सक्दैन त्यो सरकारी काम गर्नै सक्दैन। जब देशकै नागरिक र विश्वले देशको निर्वाचित सरकारलाई भन्दा नागरिकका साना-साना टोली वा कुनै एउटा राजनीतिक दललाई विश्वास गर्न थाल्छ त्यो अवस्था लोकतन्त्रको लागि अत्यन्त दुखद परिष्थिति हुन जान्छ। हामीले यो प्रष्टसँग भन्नैपर्छ – अहिलेको समस्या भुकम्पले भन्दा पनि भुकम्पको कु-व्यवस्थापन भएकैले विकराल रुप लिएको हो। हामी पुगेका अति प्रभावित १५ जिल्लामा स्थानीय नेतृत्वको नामो निशाना थिएन। स्थानिय सरकारको टुंगो नलाए पछि त त्यहाँ जवाफदेहिता मात्र होईन पहुँच पनि नहुने भयो, भेदभाव अझै बढ्ने भयो र समग्रमा भन्नु पर्दा जनतालाई लोकतन्त्र प्रति विश्वास नरहने भयो। त्यसैले हाम्रो अनुभवले यहि बताउछँ अब पनि तुरुन्तै जन-निर्वाचित स्थानिय सरकार नबनाउने हो भने अनगिन्ति नेपाली जीवन अझै खेर जाने र लोकतन्त्र नै धरापमा पर्ने छ है !

नेतृत्वको काम महाविपत्तिको बेला अाउने शंका-उपशंकालाई दबाई राखी अाफ्नो उदारता देखाउनु हो। यस महाबिपत्तिबाट विवेकशील नेपाली दलले सिकेको पाठ यही हो। मनमा कतिपय शंका हुँदाहुँदै र “अरुले के भन्लान्” भन्ने दुविधा हुँदाहुँदै पनि हामीले विश्वको मद्दतलाई स्विकार्न सिक्यौँ, चाहे ती अनजान स्वयंसेवक देखि विदेशी चिकित्सक टोली, बौद्ध भिक्षुहरु देखि संघ-संस्थाहरु, अमेरिकी प्रकोप स्वयंसेवकहरु देखि युरोपका पर्यटकहरु, अरु राजनीतक दलका कार्यकर्ता देखि छिमेकी देशका सबैसँग मिली नेपाली ज्यान बचाउने कोशिश जारी राखी रहेकाछौं। समस्या अाउँछन्, गल्ती पनि गरिन्छ, तर जब यो पिडामा दुनिया पुरै नेपालसँग एक हुन खोजी रहेको बेला शंकाले मन साँघुरो पार्नु सट्टा अाफ्नो मन अझै उदार बनाउनु शाहसपूर्ण हुनेछ।

अन्तत: नेपालमा नेतृत्वको कर्तव्य भनेकै नेपालीको जीवन रक्षा गर्नु हो। जीवन बचाए त बचेको जीवनलाई शान्त, सुन्दर र संमृद्ध बनाउन सकिन्छ। शक्तिमा हुँदा होस् वा नहुँदा, नेपालको राजनीतिक दलका हरेक केन्द्रिय र स्थानिय नेतृत्व/सदष्यको कर्तव्य नेपाली नागरिकहरुको रक्षा गर्नु नै हो। अहिलेको देशलाई चाहिएको २१ वौँ शताब्दी सापेक्ष नेतृत्व भनेको नेपालीलाई उद्धार गर्नु मात्र होइन, राहत दिनु मात्र पनि होइन, उसको घर-परिवारलाई पुन:स्थापना गरि उनको घर-समाजको दिगो पुन:निर्माण गर्दै देशकै दिगो उत्थानको बाटोमा लम्काउनु नै हो।

नेपाल अामाको जय होस्।

 

उज्वल थापा

अध्यक्ष

विवेकशील नेपाली दल

 

A leadership that does not prepare cannot govern.

 

A leadership that does not prepare cannot govern. The importance of preparing was realized when we rushed to Teaching Hospital less than 30 minutes after the massive quake  of 7.8 richter scale at 11:56 am in Nepal. Everyone and everything seemed to be in utter chaos.

During a calamity of this size, BibekSheel Nepali party had built a clear protocol. It states that the first thing any BibekSheel Nepali party member is expected to do after checking upon their families is to go to the nearest hospital and help the authorities there manage the chaos. We did what we had been taught to do. We immediately set up a help desk to handle the rush of thousands of injured and panicked citizens.

We started helping the doctors and nurses ferry the ones still fighting for their lives and the dead. There was an immediate shortage of emergency medicines so right there and then, we started raising money. Every Nepali we asked gave! None held back. With the nearly Rs 100,000 raised, we opened up closed medical shops, bought the medicines which the medical practitioners used to save lives. The hospital garden soon became a big ‘open sky’ hospital. The doctors, nurses, police and army people and citizen volunteers relentlessly working were our ‘heroes’ on those fateful days and the days to come.

At a time of a disaster of this size, the job of any leadership is to build a positive network connecting those who want to save lives to those who needed help. While the political leadership proved utterly incapable of arranging this, Nepali citizens opened their hearts. They were desperate to help in any way they could. So realizing this gap in governance, we started connecting with them to give all these noble hearts better chances of saving Nepali lives immediately.

The lessons here was that those who wanted to help just need an assurance that their government was behind them 100 percent while they helped their fellow citizens. In the last two weeks, we connected thousands of wonderful kind-hearted, ordinary men and women from around the world together to bring relief to millions of Nepali. We ourselves managed to send immediate help to 300+ areas in 17 districts. And we know, thousands of other teams have similarly worked to get relief to the neediest.

Leadership is all about managing and creating hope for those around you, even when you yourself are in shock. As Nepalis reached out on social media assuring millions of Nepalis inside and outside the country that they were safe and working together to save Nepali lives, this created a virtuous cycle of hope. And along with thousands of independent efforts, this cycle of hope has perhaps created the single largest outpouring of love and empathy from the world ever for Nepal!

Leadership is also about building trust by innovating when citizens are most vulnerable. We started a 24-hour hotline even though we only had a mobile phone number and no landline and internet. We must have responded to thousands of immediate help requests over Facebook alone. Hundreds poured in to get help from our physical help desks that we opened in Teaching Hospital, Bir Hospital and Bhaktapur Hospital! Clean up campaigns have started out of nowhere from unknown citizens. We connected all the tools we had using friends all over the world to reply to desperate cries of help.

Leadership is also about filling in the gaps in governance. When citizens needed paal (tarpaulins) we rushed to Dhangadhi in the far west to bring back three tons in a truck. When another group requested urgent help to bring shelter to the Chepang villages in Makwanpur, we dropped some of the paal on the way. Every Nepali deserves saving. There is no our people vs your people at such a time.

Leadership is all about helping citizens become responsible. When residents of Tsum valley chartered a helicopter, we helped them with tarps and rice sacks. It’s not always that we took the initiative; it’s mostly been Nepali citizens themselves. We just enabled them to their highest potential. When citizens of Sindhupalchowk came with their painfully collected relief materials, we arranged our volunteers to give them security and transportation. When doctors and nurses came to help, we gave them information and medicines to support in their own life saving missions.

A government that doesn’t go local doesn’t act. When people simply do not trust their elected government with their donations, it concerns us greatly. We felt the acute need of elected local governance in every level of our rescue and relief missions in the 17 districts we made it to; there was a chronic absence of local authority!

Leadership trusts and opens its arms and lets go of suspicions at times of calamities. We were full of doubt when people we had never heard of offered help. But we came to a decision to eventually accept the help of anyone who wanted to help save Nepali lives because in the end, that is all that matters. We got the help of Bangladeshi doctors to European volunteers to Buddhist monks to American disaster fighters. We learnt a painful lesson: Opening our heart is more important than doubting intentions when humanity seeks to share our pains. In the end, leadership is about saving lives. Each Nepali deserves to be saved and the ones who carry the most responsibility are political leaders and political parties who are in the business of saving Nepali lives whether they are in power or not.