म त एक अाम नेपाली हुँ । मलाई के फाइदा हुन्छ र डक्टर केसीको सत्याग्रहले?

govinda kc thumbs upम त एक अाम नेपाली हुँ । मलाई के फाइदा हुन्छ र डक्टर केसीको सत्याग्रहले?

सायद यस्तै सोच अहिले तपाईँ अनि लाखौँ नेपालीको मनमा घुमिरहेकोछ होला। यो स्वभाविक पनि हो। जताततै निराशाले छोपेको अवस्थामा यसको उत्तर प्रष्टसँग पाउन गाह्रो पनि छ। तपाईंले खोजेको उत्तर पाउन तपाईं अाफैले पहिले यी केही प्रश्नहरुको जवाफ खोज्नुपर्नेछ।

१) के तपाईंलाई अस्पतालबाट क्लिनिक ‘रिफर’ गरिएको छ ?

२) के तपाईंलाई डक्टरले पर्याप्त समय नदिई हतार-हतारमा जाँची पठाएको अनुभव छ ?

३) के तपाईंले अाफ्नो जाँच रिपोर्ट एउटा डक्टरसँग पत्यार नलागी ( वा छिनोफानो हुन नसकी) २ वा ३ जना फरक डक्टरलाई देखाउनु परेको छ ?

४) के तपाईंले अाफ्ना कुनै चिकित्सकलाई “ठग” सँग दाँज्नु भएको छ ?

५) के तपाईंले कुनै बेला अस्पतालबाट फर्कदा गोजी रित्तिएको अनुभव गर्नुभएको छ ?

६) के तपाईंलाई अाफ्नो बच्चो जन्मिदाँ वा अामा बिरामी हुँदा “त्यो कान्ला मुनिको खेत बेच्नु पर्छ कि क्या हो” जस्तो सोच जागेको छ ?

७) के तपाईंलाई “नेपालमा भर लागेन बरु दिल्ली, बैंकक नै लग्नु पर्छ कि क्यो हो ?” जस्तो सोच मनमा अाएको छ ?

८) के तपाईंले कहिले “ त्यो अस्पताल त जानै नपरोस् बरु फुकी माग्छु वा अाफै निको पार्छु” जस्तो प्राथना गर्नु भएको छ ?

९) कुनै बेला तपाईलाई डक्टर – नर्स बन्न मन  लागे पनि पछि त्यो सपना मार्नु भएको छ ?

१०) अौषधि पसलमा मनमनै यस्तो सोच्नु भा’छ, “ यो अौषधी त अलि महंगो खाले परेछ, अलि सस्तो खाले दिए पनि हुने नि ?”

यदि माथिका प्राय प्रश्नको उत्तर “हो” भन्ने छ भने बल्ल तपाईंले बुझ्नु हुनेछ, डक्टर केसीको अामरण अनशनको मर्म र उनीले निरन्तर लडिरहनु पर्ने कारण।

हेर्नुहोस्, हाम्रो स्वास्थ्य क्षेत्रको कुना-कुनासम्म भएको चरम हस्तक्षेपले गर्दा दिनहुँ ३ करोड नेपाली यसरी नै पिडामा परेका छन्। चाहे त्यो हस्तक्षेप थोरै परिश्रममै धेरै कमाउन तल्लीन लोभी नेपालीको लामले होस् वा कमसल तर महंगो चिकित्सा शास्त्र बनाउने शिक्षा नीतिले होस्, चाहे त्यो शिक्षा र स्वास्थ्यमा अपारदर्शी र गैरजिम्मेवार लगानीले होस् वा राजनीतिक हस्तक्षेप छिराउने भ्रष्ट चिकित्सकहरुले नै होस्। यी विविध कारणले हाम्रो स्वास्थ्य शिक्षा क्षेत्र ढल्न मात्र बाँकी छ।

अझ यी सबै कारक तत्वलाई देशका सर्वश्रेष्ठ राजनीतिज्ञ (शासक) वर्गले नै सक्रिय संरक्षण र बढावा दिए पछि त ३ करोड नेपालीको स्वास्थ्यको भविश्य त सक्किगोन्त !

डक्टर गोविन्द केसी यही कुसंस्कार र कुलत अबको नव-पुस्ता (तपाईं) ले भोग्न नपरोस् भनी अाफै अकालमा जीवन त्याग्न समेत तयार भई लडिरहनु भएको छ। यदि नेपाल सरकारले उहाँको मागहरु संबोधन गरे देशको स्वास्थ्य क्षेत्रले फेरि लामो साँस फेर्ने छ, ३ करोड नेपालीको स्वास्थ्यको भविश्य ठिक बाटोमा लाग्थ्यो होला।

डक्टर केसीले कल्पना गरेका नेपाल यस्तो छ:

१) डक्टर – नर्स दक्ष बन्छन्, ज्यानमारा होइन

२) अोखती सस्तो सुलभ र सही खान पाइन्छ, महंगो होइन

३) स्वास्थ्य सेवा समयमै पाइन्छ, अबेला होइन

४) अस्पतालमा जँचाउ जँचाउ लाग्छ, भाँगू  भाँगू होइन।

५) सन्तानलाई डक्टर बनाउँदा ढाड सेकिन्न, मन न्यानिन्छ।

६) सिटामोलमा कमिसन होइन, गुणस्तर खोज्ने चिकित्सक पाइन्छ।

७) बिरामी कुरुवा जानै नपर्ने पनि दिन आउँछ।

८) नसक्नेलाई स्वास्थ्य खर्च चरम होइन, नरम बन्छ।

९) चिकित्सकलाई सराप होइन, सलाम ठोक्छन्।

१०) स्वास्थ्यमा दाम कमाउन (मात्र) होइन, नाम कमाउन पनि लाग्छन्।

govinda kc relay fast participant tinaधन्यवाद :)

 

राज्यको नीतिले डढेलो लगाएको एक सुत्केरीको ब्यथा   

लेखक – सन्तोष भण्डारी ( भाषा सहयोगी – जीवन श्रेष्ठ, मिलन पाण्डे र अाफु) 

Why do we need to save Nepal's health care -  ( by Dr Govinda KC )

एक हफ्ता अघि २०७१ फागुन २८ गतेका दिन म अाफु जन्मेको बाग्लुङ जिल्लाको बुर्तिबाङ गाउँबाट काठमाडौँ आउने क्रममा म्याग्दी जिल्ला कहिल्यै नघुमेको हुनाले त्यहाँ  हुँदै   काठमाडौँ आउने विचार गरेँ। अनि एक्लै त्यतातिर अाफूलाई मोडेँ। दिनभरिको पैदल यात्रा पश्चात् मेरो पहिलो रात बाग्लुङको उत्तरी भेग लाम्बेलामा बित्यो।  दोस्रो दिन सबेरै चिया खाजा खाएर म सोलेडाँडा तिर लम्के। बाटोमा जंगल नै रातो हुने गरि ढकमक्क  फुलेका लालीगुराँसहरु हेर्दै, तिनका रस पनि मज्जाले चाख्दै, सामुने नै देखिने धवलागीरि, माछापुच्छ्रे र अन्नपुर्ण हिमालहरुको  अानन्द लिदैँ लगातार  ४ घन्टाको एक्लो पैदल यात्रा पश्चात् दर्बांङ  खोलाको किनारमा आइपुगेको पत्तै भएनछ। कच्ची मोटर बाटोमा लगातार २ घण्टा हिंड्दा एउटा पनि गाडी चलेको देेखिन। एउटा गाडी भने नचलेर बाटोको साइडमा थन्किएको थियो। त्यसरी म दिउँसोको १ बजे फुलबारी नजिकै आइपुगेको के थिएँ, अलि पर खोला पारी मैले ३ जना महिला एकै ठाउँ बसिरहेको देखेँ। अनि नजिकै एक जना केटा मान्छे पनि देखा पर्यो। नजिक पुग्दा त्यो २० वर्ष पनि  भरखरको ठिटोले अघि बढ्दै भन्यो, ” दाई, इमरजेन्सी कल गर्नु पर्यो।  मेरी श्रीमती अस्पताल लैजाँदा लैजादैँ बाटोमै डेलिभरी गर्न लागिन्। मेरो मोबाइलमा ब्यालेन्स सकिएछ।  तपाइको मोबाईलबाट एक कल गर्नु पर्यो” भनि गुहार्यो  ।

मैले उसलाई मेरो मोबाइल दिए अनि पुलुक्क १० मिटर जति टाढा महिलाहरु तिर हेरेँ । केटो भन्दा पनि कलिली देखिने उनकी श्रीमती  भयावह व्यथामा देखिन्थिन्। अरु दुई अलि पाका महिलाहरु उनलाई मद्दत गर्न खोजिरहेका थिए।  दिउंसो १ बजेको त्यो चर्को घाम अनि खुला आकास मुनि, विना कुनै तयारी आमा बन्न लागेकी ति कलिली बहिनीको वेहाल बयान गरि नसक्नु थियो।  उनले बच्चालाई त जन्म दिइसकेकी रहेछिन् तर बच्चा संगै जोडिएको साल पुरै बाहिर निस्कन सकिरहेको थिएन।  जीवन मृत्युसंग लडिरहेकी ती बहिनी अत्तालिरहेकी थिइन् ।  कहिले मुखभित्र औला हालेर उल्टी गर्न लागेजस्तो गरी, कहिले थुचुक्क बसेर, कहिले खुट्टा पसारेर त कहिले ति महिलाहरुमाथि झुण्डिएर जतिसक्दो छिटो  त्यस पीडाबाट मुक्त हुन चाहन्थिन्। सहयोगीका रुपमा आएका दुई महिला र श्रीमान् अक्क न बक्क देखिन्थे। उनीहरु यसको लागि कुनै पनि ढंगले तयार देखिदैँन थिए।  सुत्केरी बहिनी पानी खान चाहन्थिन्  तर १०० मिटर जति  मात्र तल बगिरहेको पानी लिनको लागी उनीहरु संग एउटा सिँगो भाडोँ वा बोतल थिएन। संयोगवश मैले त्यो बिहान बाटोमा रम्बा चाउचाउ खाँदै हिँडेको थिए र  सकाए पछि प्लास्टिक जंगलमा नफाली खल्तीमा राखेको थिएँ। त्यो बेला मेरो विवेक प्रयोग गरेको अब यो घडीमा अाएर एकदमै काम लाग्यो। मैले त्यो भाइलाई अाफ्नो चाउचाउको खोल दिए र उसले तल खोलामा गएर त्यसैमा पानी लिएर अाफ्नी श्रीमतीलाई खुवायो। म पनि अताल्लिरहेको थिएं।  निकै अन्योलपूर्ण वातावरण थियो ।  अब के गर्ने ? कुनै उपाए आइरहेको थिएन। सुत्केरीको अवस्था भने झन् खराब हुदै गैरहेको थियो। उनको त्यो फिजिएको चुल्ठो, रगताम्मे लुंगी र चप्पलहरु, रगताम्मे उनका गोडाहरु,  र साइडमा भर्खर जन्मिएको रगताम्मे नानी एउटा ढुंगा माथि पातलो कपडामा छोपी सुताइएको क्षण अहिले पनि सम्झँदा जीउ नै शिरिङ्ग हुन्छ !

हामी धर्मसंकटमा थियौँ।  बोकी लगौँ भने पनि सामान्य स्वास्थ्य चौकी भएको दर्बाङ्ग बजार पुग्न कम्तीमा पनि ३-४ घण्टा लाग्न सक्थ्यो। त्यति समयमा यी नव-अामा-बच्चा बाँच्न सक्ने कुरामा शंकै थियो।  म बाटोमा आउँदै गर्दा त्यहाँबाट डेढ घण्टा जति माथि एउटा गाडी खोलाको तिरमा रोकिराखेको देखेको थिएँ त्यसैले त्यो भाइलाई त्यो गाडी गुडिहाल्छ कि भनी माथि तिर पठाए  र अाफू चाहिँ अघि फुलबारी बजार तिर गाडी खोज्न दौडिएँ ।  हामी छुट्ने बेलामा भने एकअर्काको मोबाइल नम्बर लिएका थियौँ ताकि बाटोमा एकअर्कासंग सम्पर्कमा रहन सकियोस् । म मेरो गह्रौं झोला पनि बोकी अगाडि  दौडन थाले।  थकाइले मार्न थाल्ने बित्तिकै त्यो बहिनीको दयनीय स्थिति  सम्झिन्थे अनि सोच्थे ति बहिनी मेरो ठुलो अाशमा छिन्, त्यो सोच्दै  मरे मरुला भनेर न्वारन देखिको  ताकत निकालेर  दौडिरहे । लगभग ४५ मिनेट जति पछि म फुलबारी बजार आइपुगे तर गाडीको कुनै नामो निशाना थिएन। मैले माथितिर गएको भाइलाई फोन गरे उसले पनि गाडी पाइरहेको थिएन। १०-१२ घर भएको त्यस फुलबारी बजारमा ३-४  जना महिला र केटाकेटी बाहेक अरु कोही देखिन।  उनीहरुलाई घटनाको बारेमा भने अनि दर्बांग स्वास्थ्य चौकीको सम्पर्क नम्बर मागे तर कसैलाई पनि थाहा रहेनछ। अनि त्यहाँबाट अाशै नदेखे पछि म पैदल नै दर्बांग जाने निश्चित गरे । जति दौडेपनि मलाई कम्तिमा २ घण्टा लाग्ने निश्चित थियो, तै पनि  म पुनः झोला बोकेर दर्बांग तिर दौडिए।  बाटोभरी बहिनीको अनुहार सम्झदै मनमा अनेक सोच अाउन थाल्यो । उनी मरिसके कि  जिँउदै होलिन् ? चर्को घाममा धुलो उडाउंदै एक्लै दौडिरहेको थिए। बीचबीचमा त्यो भाइलाई मैले कल गरिरहन्थे तर उसले पनि गाडी भेट्टाएको रहेनछ। दिउँसोको २ बजेर ५२ मिनेटमा भने भाइको कल अायो, “गाडी पाइयो”। उनीहरु भर्खर सबै गाडीमा चढेछन् ।अझै पनि  बहिनीको साल निस्कन सकेको रहेनछ र अवस्था झन् खराब हुदै गैरहेको थियो। त्यसको करिब ४५ मिनेट पछि पारी पट्टि उनीहरुलाई गाडीमा  गैरहेको देखे तर त्यतिबेला म वारिपट्टि पैदल मार्गमा हिंडिरहेको थिए । ।  अझै पनि उनीहरु दर्बांग पुग्न टाढै थियो जहाँ सामान्य उपचार मात्र सम्भव थियो नत्र भने म्याग्दीको सदरमुकाम बेनी नै पुग्नु पर्दथ्यो, जहाँ पुग्न दर्बांग बाट थप गाडीमा ४  घण्टा लाग्दो रहेछ। बाटोमा हिडीँ रहँदा मेरी आमालाई सम्झेँ। उहाँले पनि ४-४ पटक यस्तै पिडा सहेर हामी ४ छोराछोरीलाई जन्म दिनुभा होला । मनमनै प्रार्थना गरे “हे भगवान्, मेरो दिदीबहिनीले यी बहिनीले जस्तो  दु:ख कहिल्यै पाउन नपरोस् !”

बाटो भरि त्यो बहिनीलाई के भयो होला भन्ने खुल्दुली भैरह्यो। त्यस भाइलाई फेरि  एकचोटी कल गरे तर फोन कल लागेन।अनि बेनी बाट काठमाडौँको बस चढेँ। मेरो पनि मोबाइलको ब्याट्री सकियो। भोलि बिहान पुनः काठमाडौँ आएर कल गर्न खोजे तर त्यो नम्बरमा “सम्पर्क हुन सकेन” भन्ने मात्र अायो। बच्चाको अवस्था के भएको होला ? म अझै सम्पर्क गर्ने प्रयासमै छु। मन बेचैन छ।

म काठमाडौँमा देख्छु गल्ली गल्लीमा क्लिनिकहरु, अस्पतालहरु। अझ सुन्छु नयाँ नयाँ  शिक्षण अस्पताल यही नै खोल्न सरकार तम्‌तयार छ।  खोई त म्याग्दीमा यस्ता अस्पताल? के त्यहाँका बिरामी बिरामी होइनन् ? के त्यहाँ शिक्षण अस्पताल खोलेर राहत दिन सकिन्न।  भरखरै म डक्टर गोविन्द केसीलाई भेटेर आएँ । म मात्र होइन उहाँले पनि यही सोध्दै हुनुहुन्छ तपाईँलाई अाज।  खोई अस्पताल ग्रामीण इलाकामा , खोई स्वास्थ्यको शिक्षा पहुँचबाट बञ्चित गरिब जनता मुखी?

यदि नेपालका अाम जनताहरु कै लागि अस्पताल खोल्ने हो भने फुलबारी जस्ता देशका कयौँ ठाँउमा शिक्षण वा कुनै पनि अस्पतालहरु बनाउने नीति ल्याए कसो होला? जहाँ यौटी महिला सुरक्षित सुत्केरी हुन नसकी जीवन-मरणको परिस्थितिमा हुन्छिन् , जहाँ झाडा-पखालाले जनताहरु मर्न बाध्य हुन्छन्, त्यहाँ सरकार पुग्ने कि काठमाडौँमा नाचि राख्ने?

यदि नेपाल हाम्रो पनि हो भने स्वास्थ्यका सबै सुविधाहरु किन काठमाडौँ मै मात्र केन्द्रित गर्नुहुन्छ? मलाई होईन त्यो सुत्केरी बहिनीलाई जवाफ दिनुहोस्।

म अाज सोच्न बाध्य छु – के यहाँ दुई वटा नेपाल छ? एउटा नेपाल जहाँ दिन कटे पछि पनि अाधारभुत स्वास्थ्य पाउन असम्भव छ अनि अर्को नेपाल जहाँ १० मिनेटको बाटोमा अस्पताल वा क्लिनिक लाईन परेका छन् ।

वाह सरकार वाह !

Why do we need to save Nepal's health care -  ( by Dr Govinda KC ) (13)

graphnepal.com


सन्तोष भण्डारी,
विद्यार्थी, रत्न राज्य क्याम्पस
विवेकशील नेपाली सदस्य
email: [email protected]

 

संविधानसभालाई खुला पत्र: गाँठो फुकाउने संविधानको खाका

 

संविधानसभाका माननिय सभासदज्यूहरु

संविधानको कुरामा तपाईंहरु बीच झण्डै सात वर्ष लामो विवाद चलिसकेको छ तैपनि  संविधानसभा भित्र र बाहिरबाट यसको समाधान निस्किरहेको छैन – यो कुरा सर्वत्र थाहै छ। तपाईंले खोजेको समाधान संविधानसभाभित्र मात्र होइन बाहिर पनि हुन सक्छ होइन र ? तपाईहरु विवेकशील नेतृत्व हुनुहुन्छ त्यसैले समाधान जताबाट अाए पनि यदि त्यसले गाँठो फुकाल्छ भने त तपाईं त्यो मद्दत लिइहाल्नुहुन्छ भन्ने मेरो विश्वास छ। त्यसैले तपाईंहरुबीचको गाँठो फुकाल्न सयौं नेपाली विशषज्ञहरु मिलेर समृद्ध नेपालको लागि  हामीले नेपालको संविधानको प्रस्ताव गरेका छौं। एकचोटि राजनीतिक गतिरोधको समाधान यसमा पनि खोज्ने कि ?

तपाईंहरुको प्रमुख विवाद संघीयतामा, शासकीय स्वरुपमा, निर्वाचन प्रणाली र न्याय प्रणालीमा छ । एकपल्ट हेर्नुहोस् त, यी मुद्दालाई हामीले चाहिं कुन समाधानको बाटो समातेका छौं ?

पहिले संघीयताकै विषय हेरौं न त।

मूल कुरो जस्तोसुकै र जतिवटै संघ बनाए पनि त्यो संघ अाफ्नो खुट्टामा उभिन सक्नु त पर्यो, यसमा त तपाईको दुईमत नरहला, कि कसो? संघहरुले केन्द्रमै भर पर्ने खालको त खोज्नु भएको पक्कै पनि होइन होला ? एउटा विश्वविद्यालय बनाउन वा अस्पताल बनाउन पनि संघहरुले केन्द्रको अगाडि हात जोड्नु पर्यो भने जस्तोसुकै अधिकार र नियम संविधानमा उल्लेख गरे पनि यथार्थमा तुहिन्छ। एकचोटि सोच्नुहोस् त बाटो, पानी तथा हाम्रो बसाइँ सराइँ जहिले पनि उत्तर-दक्षिण नै भैराखेको छ। फेरि विश्वकै ठूला बजारहरु भारत र चीनलाई पनि यस्तै आकारका प्रदेशले छुनेछ। हाम्रा विशषेज्ञहरुले अनुसन्धान गरेर प्रस्ताव गरेका प्रदेशले कम्तीमा राष्ट्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा २ खरबभन्दा बढीको योगदान गरिरहेका छन् भने यो अाफ्नो खुट्टामा उभिन सक्छ। अनि आउँने दिनहरुमा ती प्रदेश र अन्तर्गतका अञ्चलहरु पनि अत्यन्त सबल बन्ने सुनिश्चित छ जसले गर्दा केन्द्रमा भर पर्नुपर्दैन। त्यसैले मुलुकमा उत्तर र दक्षिण छुने ३ “सक्षम” प्रदेशहरु बनाउँदा कसो होला?

अब रह्यो संघीयतामा हाम्रो पहिचानको कुरो। हामीले हाम्रो देशका गौरवशाली विविध पहिचान बचाउन ती ३ प्रदेशलाई ३-३ वटा अञ्चलमा राखेर कुल ९ अञ्चललाई यस्तो अधिकार दिने प्रस्ताव गरेका छौं जसले स्थानीय पहिचान, भाषा, संस्कृति अादिको संवर्द्धन गर्नेछ। सन २०११ को जनगणना तथ्यांक अनुसार नेपालमा १२५ विभिन्न जात जाति तथा १२३ विभिन्न मातृभाषा छन्। यदि सबै जात जातिलाई अा-अाफ्नो जातीय पहिचान स्थापित गर्ने भनेर प्रदेश खडा गर्ने हो भने त हामीलाई १०० वटा राज्य-प्रदेशले पनि पुग्दैन रहेछ। त्यसैले के यस्तो सम्भव छ? त्यसैको विकल्पमा स्रोत र बहुपहिचानको आधारमा संघीयतामा जाँदा प्रदेश र अञ्चल सबल हुन्छ र त्यसपछि मात्र त्यहाँ भित्रको पहिचान, भाषा, संस्कृतिको संवर्द्धन गर्न सकिन्छ। होइन भने “पैसा न सैसा टिकी ट्यास ट्यास मात्र हुन्छ।” कि कसो?

www.leadnepal.com

अहिले काठमाडौं राजधानी देशका बाँकी भूभागको तुलनामा असाध्यै बलियो छ। त्यसैले हामीले प्रस्ताव गरेका छौं कि काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुर जिल्लालाई छुट्टै संघीय राजधानी क्षेत्र घोषित गरी अरु प्रदेशलाई अाफ्नै राजधानी बनाउन मिल्ने प्रावधान राखे सबै ठाउँका नेपालीहरु पनि काठमाडौंतिर अोइरिनुपर्ने बाध्यता धेरै हदसम्म कम हुने थियो। नेपाल काठमाडौंमा निर्भर हुनुपर्दैन थियो। साथै काठमाडौंबासी पनि आफ्नै किसिमले दीगो रणनीतिका साथ विश्वकै सुन्दर शहर बनाउने सपनामा लाग्न पाउने थिए।

सभासदज्यू, यसरी नै मुलुकमा ९ अञ्चल, ३ प्रदेश र १ संघीय राजधानी बनाए कसो होला?

अब लागौँ शासकीय स्वरुपको विषयमा। सभासद ज्यू, तपाईंलाई भन्दा बढी कसलाई थाहा होला र कि एउटा लोकतान्त्रिक विधिको शासन चलाउन सरकारका ३ प्रमुख अंग कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका बीच आवश्यक समन्वय र सन्तुलन हुनुपर्छ।

(in Nepali) Nepal government structure in bibeksheel constitution

त्यसैले पहिले देशलाई विकासोन्मुख बनाउने कार्यपालिकाको व्यवस्थापनको विषयमा छिरौं।

नेपालीहरुलाई कस्तो प्रधानमन्त्री चाहिएको छ? बिगतको २० वर्षमा २० चोटी परिवर्तन हुने कि ४ वर्षसम्म ढुक्क भई एउटैले काम गरी देखाउने? सभासदहरुबीच मन्त्री बन्ने होडबाजीको चाप्लुसीप्रथा यथावत् राख्ने कि प्रधानमन्त्रीले ढुक्कसँग सक्षम विशेषज्ञलाई मन्त्री बनाउन पाउने? हामीले प्रस्ताव गरेको संविधानमा जनताले प्रत्यक्ष रुपमा प्रधानमन्त्री चुन्नेछन् र प्रधानमन्त्रीले नै तोकेको मन्त्रीपरिषद हुनेछ जसले देशलाई द्रूत विकासतिर लम्काउन सकून्। प्रदेशमा मुख्यमन्त्रीको चयनको पनि यही प्रकिया हुनेछ। अवश्य पनि यस्तो विकल्पमा तपाईं सहमत हुनुहुन्छ होला।

अब छिरौं स्थानीय र देशको नीति नियम बलियो बनाई राख्ने व्यवस्थापिकाको व्यवस्थापनको विषयमा।हामीलाई कस्तो नियम कानुन बनाउने सभासद्हरु चाहियो त? अवश्य पनि यस्ता सभासद जो विविध स्थानबाट स्थानीयहरुको बहुमतबाटै चुनिएका र दलका ठूला भनौदाका पछि नदौडिने खालका जसले अाफ्नै ठाउँ र देशको हितलाई सन्तुलन गरी दुवैको रक्षा गरुन्। यसै मर्मलाई संस्थागत गर्न हामीले केन्द्रमा व्यवस्थापिका दुई सभाको खाका प्रस्ताव गरेका छौं।

व्यवस्थापिका नेपालको Legislature of Nepal (8)

(माथिल्लो) राज्य सभामा हरेक अञ्चलबाट बहुमतको अाधारमा ३ सभासदहरु (हरेक) सीधै निर्वाचित हुने व्यवस्था मिलाएका छौं। यसले अञ्चलको हितमा काम गरिरहन र केन्द्रलाई नियन्त्रण र सन्तुलन गर्न मद्दत पुग्नेछ जसले गर्दा स्थानीय पहिचान र अधिकारको पनि रक्षा सदैव भैरहनेछ।

(तल्लो) प्रतिनिधि सभामा मिश्रित प्रणालीबाट निर्वाचित सभासद्हरु आउनेछन्। प्रत्यक्षबाट देशको जनसंख्यालाई १०० भागमा बाँडेर बनेको निर्वाचन क्षेत्रहरुबाट १०० सभासद बन्नेछन्। अनि त्यसको अाधा (५० जना) चाहिं समानुपातिक तरीकाले दलहरुले पठाएका बन्द सूचीबाट चुनिएर आउनेछन् ताकि दलहरुले देश बनाउन छुटाउनै नहुने व्यक्तित्वहरुलाई पनि नेपालको सर्वोच्च कानुन बनाउने निकायमा योगदान दिन पठाउन सकुन्।

प्रदेशहरुमा चाहिं एउटै प्रदेश परिषद हुनेछ जुन प्रतिनिधि सभाकै चयन पद्धति अनुरुप बन्नेछ। यस्तो मिश्रित प्रणालीबाट देश, प्रदेश, अञ्चलसम्म राम्रो नियम कानुन बनाउने र अनुगमन गर्ने प्रणाली बन्नेछ । अञ्चलमा अञ्चलबाट प्रदेश परिषदमा जाने सबै सभासदहरुले अाफ्नो अञ्चलको पनि मौलिक नियम कानुन बनाउन सक्नेछन्। यसले नेपालीहरुले खोजेको शक्ति पृथकीकरण र विकेन्द्रीकरणलाई सार्थक बनाउनेछ।

 

अब लागौं स्वतन्त्र न्यायपालिकाको व्यवस्थापनको विषयमा। संविधानको अन्तिम व्याख्या सर्वोच्च अदालतले गर्नेछ जसलाई स्वतन्त्र र चुस्त दुई तरीकाबाट बनाइनेछ। पहिलो तरिका, सर्वोच्च अदालतका हरेक न्यायाधीशको पदावधि १० वर्ष तोकेर। यसो गर्दा उनीहरुलाई निष्पक्ष तथा स्वतन्त्र तरीकाले काम गर्न सजिलो हुनेछ। अनि न्यायलयमा हुने भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती रोक्न ‘जुरी’ प्रणाली अपनाउने व्यवस्था छ। ‘जुरी’ प्रणाली अर्थात धेरै जसो मुद्दा न्यायाधीशको प्रत्यक्ष निगरानीमा जनताको मुद्दा जनताले नै निधो गर्नेछन्। यसले नागरिकलाई अाफ्नो देशको कानुन र न्याय प्रणालीलाई नजिकबाट सिक्ने मौका पनि दिनेछ, जसले गर्दा देशको नियम कानुनमा अाम नेपालीले पनि स्वामित्व ग्रहण गर्नेछन्।

तर कहिलेकाहीं नेपाल सरकारका यी  तीन अंगहरु वीचमै बेस्मारी गाँठो पर्न जान्छ। यो यथार्थलाई नकार्न मिल्दैन – लोकतन्त्रमा यस्तो हुन्छ बेला-बेलामा। नेपालको अहिले र अर्को एक जीवनकालसम्मको परिस्थितिलाई मध्यनजर गरी एउटा गाँठो फुकाउने निकाय पनि चाहिन्छ भन्ने कुरामा दुई-मत नरहला सभासदज्यू। त्यसैको लागि नै हामीले अालंकारिक राष्ट्राध्यक्षको परिकल्पना गर्यौं। उनी संविधानका संरक्षक हुनेछन् जसले आवश्यक परेको बेला गाँठो फुकाउने कार्य पनि गर्नेछन्।

यस्तो शासकीय स्वरुपले हाम्रो विविधतालाई एक बनाई राख्ने न्यायोचित, नैतिक प्रणाली बनाउनेछ।

सभासदज्यू, अब रह्यो निर्वाचन प्रणालीको मु्द्दा। हामीलाई धेरै नियम होइन, बनेकै नियमको सही पालना, त्यो पनि समयमै चाहिएको छ कि कसो? संविधानमै निर्वाचन नियमित हुनैपर्ने प्रष्ट प्रावधान राखिदिएपछि निर्वाचन अायोगले निश्चित समयमै स्थानीयदेखि केन्द्रसम्मको निर्वाचन गर्नेछ। यसो गरे तपाईं सभासद्हरु पनि ढुक्क भएर निर्वाचनमा जानु हुनेछ र जितेपछि ढुक्कसँग नीति निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ। अनि कुनै पनि सभासदले स्थानीय निकायको काम भए नभएको हेरे मात्र पुग्छ, अाफैले त्यसको ठेक्का लिई राख्नु पर्ने बाध्यता रहँदैन। निर्वाचनमा पैसाको प्रभाव न्यून पार्न र धाँधली रहित राख्न पारदर्शिता र अनुशासन लागु गर्न निर्वाचन अायोगलाई शक्तिशाली अधिकार दिए कसो होला?

तपाईंहरुमा खुल्दुली होला हामीले प्रस्ताव गरेको संविधानले समावेशितालाई कसरी हेरेको छ?

पहुँचवालालाई होइन, साँच्चिकै पिछडिएका विपन्नलाई समावेश गरिएको छ यो संविधानमा। जातमा होइन, आर्थिक वर्गमा आधारित समावेशिता हुनेछ। एक पल्ट सोच्नुहोस् त – तपाईंले बनाउन लागेको नेपालको संविधानको मूल मर्म पनि सयभन्दा बढी जातिहरु हर एक भित्र पिछडिएका विपन्न वर्गलाई बाँकि जत्तिकै सक्षम अनि समृद्ध बनाउनु होइन र?

तपाईंलाई लाग्ला के हेर्ने यस्तो संविधान दुई-तीन जनाले कोठा भित्र बनाएको तर होइन, यसमा तपाईंहरु जस्तै सयौं देशभक्त नेपालीको अथक मिहिनेत परेको छ। एक सुका पनि पारिश्रमिक नलिई देशभरिका आमनागरिकको भावना बुझी सयौं देशभक्त नेपाली कानुनविद्, सामाजिक वैज्ञानिक, विशेषज्ञ र पेशाकर्मीहरु मिली यो संविधान प्रस्ताव गरेकाछौँ र अहिले पनि सुधार हुँदैछ। यो संविधान बनाउनको लागि जग पहिलो संविधानसभा भंग भएको बेलादेखि नै शुरु गरेका हौँ। त्यसैले गंभीर भएर पढिदिनुहोला सभासद महोदय !

अन्त्यमा म तपाईंलाई एउटै कुरामा ध्यानाकार्षण गराउन चाहन्छु। कुनै पनि संविधान नैतिकता विना सार्थक हुन्न, बनाउन र कार्यान्वन दुवैमा इच्छाशक्ति र इमान्दारी चाहिन्छ। प्रणाली अनुरुप चले मात्र देश समृद्ध बन्छ। संविधान त्यही राज्य व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली हो जसलाई सफल पार्न अब तपाईं -हामी सबैको नैतिकता र मिहिनेत दुवै चाहिन्छ। संविधान समयसापेक्ष बनाऔं अनि सुधार गर्दै लैजान मिल्ने बनाऔं। हामीले बनाएको यो संविधान अब तपाईंलाई सुम्पिदैछौं। समयमै संविधान दिनुहोस्। अझ राम्रो बनाउन अहिलेको युवा र त्यसपछिको नव-पुस्ता तयार हुँदैछ।

यदि यसो गर्न सक्नु भएन भने एक दिन चाँडै नै अाउनेछ जुन बेला जनता अाफैले सिधै बैकल्पिक संविधान चुन्नेछन् तपाईको सहयोगै नलिईकन।

धन्यवाद सभासदज्यू।

हामीले बनाएका नेपालको संविधानको प्रस्ताव विस्तृतमा पढ्न यहाँ जानुहोला।
www.leadnepal.com/nepalconstitution

उज्वल थापा


 

य़सको एक संस्करण अनलाईन खबरमा प्रेसित भएको छ।

 

 

Being born a Nepali is never enough. Time to ‘become’ a Nepali !

नेपालीमा पनि पढ्नु होला
nepal-on-head

Who are you ?
I am a Nepali.
And why are you a Nepali?
…  …  …  … … … … …  …

What is your answer?  If you are like most of us, you would probably reply, “I am a Nepali because I was born here!”

So is that it? Do you believe that you deserve to be a Nepali because of your parents in which you had no hand in?  I don’t think this is fair. I believe for each of us to be a Nepali, we all have to “prove” ourselves as a Nepali.

Today, I want to introduce a bold concept: To be a Nepali, One has to ‘become’ a Nepali. So how does one ‘become’ a Nepali? Well for starters, it requires each Nepali to cultivate a certain world views of 21st century ‘bibeksheel’ ideals. Here are 20 of these ideals:

  1. ‘Nepal is our home; not some rented shack that we leave every time it crumbles’. Realize this.
  2. ‘We are all born to make a ‘dent’ in the universe.’ Promise yourself.
  3. ‘If not now, when? If not us, who?’ Chant this.
  4. ‘Hack at the roots of evil, not its branches.’ Focus on the right thing.
  5. ‘If they eat shit doesn’t mean we should.’ Hold yourself to a higher standard!
  6. ‘Either we clean our house, or others will come clean it (their way). Understand our geopolitics.
  7. ‘My nation, my responsibility’.  Take ownership!
  8. ‘Thank lavishly, apologize readily’. Make this a habit.
  9. ‘Connect all positives together then, align them in the same direction.’ Best way to defeat negative forces!
  10. ‘Keep improving or die trying’. Strive to be a center of excellence!
  11. Move your feet before your mouth!’ Lead by example.
  12. ‘When in doubt, listen within.’ Your soul is your moral compass.
  13. ‘Change is a marathon never a 100 meter sprint’. Be patient with yourself!
  14. ‘Criticize wrong actions not wrong people.’ Have empathy for others.
  15. ‘Make your dream come true or else you will be hired to make someone else’s dream come true.’  Be warned!
  16. ‘Share your time, resource and network widely.’ Sharing is caring!
  17. ‘Always go for win-win’. Make this your process and end-goal.
  18. ‘Never mind who takes credit for your work’. The secret of any success!
  19. “Take a small action, improve it repeatedly (for years)’ Don’t underestimate the power of persistence.
  20. ‘Nepal doesn’t need to change. I do.’ Realize this noble truth.

If you already live your life with these ideals, then bravo! you are a shining example of a Nepali for the rest of us. As for the rest of  us it’s high-time we start ‘becoming’ a Nepali.

Nepal is molded from the dreams and aspirations of each of us. How wonderful would it be if we each strived to become the very ideals we dream for our nation !

So will you “become” a Nepali?

नयाँ शक्ति बनाउने कि जगाउने ?

सेतोपाटी पत्रिकामा पढ्नको लागि

नेपालमा नयाँँ शक्ति बनाउने तर्क धेरै सुनियो। खुशी पनि लाग्यो किन कि म अाफै नयाँ शक्ति बनाउन मैदानमा उत्रिएको छु। त्यसैले तपाईँ समक्ष म अाफ्नै एउटा अनुभव यहाँ बाड्दैछु।

 मुल कुरो नयाँ शक्ति बनाउनु अघि अाफै भित्र भएको शक्ति यानी कि विवेकलाई जगाएर त्यसको निरन्तर प्रयोग गर्नु जरुरी छ। यदि समाजमा विद्दमान कु-संस्कार वा अहिलेका नेतृत्वको पूर्ण असफलताले तपाईको निन्द्रा हराम गरेको छ भने वा सर्वसाधारण नेपालीको यस विषयमा चकमन्न मौनता र जताततै नैतिकता लत्याई अपनाएको छाडापन जस्ता हरकतले तपाईलाई उकुसमुकुस बनाएको छ भने तपाईभित्र विवेक जाग्न खोजेको यो प्रष्ट संकेत हो।

राजनीतिलाई फोहरी खेल भन्दै पन्छिने हामी धेरै नयाँँ शक्ति कुरी बस्छम् तर अाफू भित्र भएको शक्ति ‘विवेक’ लाई जगाई प्रयोग गर्न भने अाँट्दैनौ। अनि कस्तुरी जस्तै अाफ्नै वासनाको खोजीमा टाढाटाढा भौँतारिदै हिँड्छौ। जब अाफू भित्र जाग्दै गरेको विवेकलाई प्रयोगमा ल्याउँछौँ यसैले नै  नयाँ शक्तिको मुळ फुटाउनेछ। विवेक जागेकाहरु जब अाफै शक्तिमा परिणत हुन्छौँ अनि हामीहरु संगठित हुदाँ नै समाजमा “नयाँँ शक्ति”को रुपमा कहलिन्छौँ। त्यसैले नेपालमा नयाँ शक्ति बनाउन आफै भित्र सुतेको शक्तिलाई पहिले जगाउनु पर्छ। यसमा हामी सबै प्रष्ट भए हुन्छ।

मानौ या नमानौँ, हाम्रो देश अहिले हाम्रो लागि तेस्रो प्राथमिकतामा पर्छ। पहिलो प्राथमिकता हाम्रो घर-परिवार छ भने दोस्रो प्राथमिकता हाम्रो पेशा-व्यापार बनेको छ। अनि तेस्रोमा मात्र समाज र देश। यदि तपाईं एक असल नागरिक बन्न चाहनुहुन्छ भने यो पनि ठीकै छ। पहिले घर परिवार राम्ररी सम्हाल्नुस् । दोस्रो, आफ्नो काम राम्ररी गर्नुहोस् अनि अाफूले बचाएको समय समाज वा देशको सेवामा लाग्नुहोस्। तर यदि तपाईं नागरिक मात्र नभई अाफैमा शक्ति जगाउन चाहनुहुन्छ तपाईको प्राथमिकता जत्ति घर-परिवार र पेशा-व्यापार हो त्यत्ति नै समाज वा देश पनि हुनै पर्छ।

विवेकको जागरण तपाईंमै निर्भर छ। जबसम्म तपाईंमा म राजनीतिलाई व्यवहारमा ढाल्छु भन्ने इख आउँदैन तबसम्म यो नयाँ शक्ति तपाईं भित्र बस्दैन। जब सम्म अरुले अाई बनाइदेला भन्ने अल्छीपन तपाईं त्याग्न सक्नु हुन्न, तपाईं कुनै पनि सकारात्मक शक्तिको हिस्सा बन्न सक्नु हुन्न। यदि तपाईं बलेको अागो ताप्दै बस्ने खालको हुनुहुन्छ वा मेरो गोरुको बाह्रै टक्का भन्ने सोच बनाई बस्नु भएको छ भने यी कुसंस्कार नत्यागी तपाईंमा नयाँँ शक्ति जाग्दैन । कोठाभित्र रमाउँदै ठिक्क हुने अनि भोलि उठ्दा चट्ट देश बनेको हेर्न पाऊँ भनी कामना गर्नेमा पनि यो जाग्दैन। यो नेपाल कहिले ढल्छ र अर्को नेपालमा तु जान पाउँ भनी सोच्नेहरुमा होस् वा “यस्तै हो केही हुनेवाला छैन” भनिभनी गनगन गर्दै हिडेर पनि विवेक कदापि जाग्दैन।

नयाँँ शक्ति (विवेक) कसरी जाग्छ त? नेतृत्व आफैँ बन्दैन, यो त बनाइन्छ भन्ने कुरा जब मनन गर्न थाल्नु हुन्छ तब नयाँँ शक्ति जाग्न थाल्छ तपाईँमा। जब बिदेशीको बनिबनाउ स्वर्गमा पलायन हुनुको सट्टा यही भत्केकै स्वर्ग बनाउन कस्सिनुहुन्छ, तब नयाँँ शक्ति जाग्छ तपाईँमा। जब ‘हुने खानेलाई होइन, हुँदा खानेलाई खुवाउने’ जोश अाँउछ तब विवेक जाग्न थालेको प्रत्यक्ष महसुस गर्नु हुन्छ। जब बोल्ने-लेख्ने-पढ्ने लाई मात्र होइन गर्नेलाई पनि पालो दिन थाल्नुहुन्छ, तब जाग्छ विवेक। जब सकारात्मक बिचार सँगै सत्‌कर्मले दिन कटाउन अाँट्नुहुन्छ, तब जाग्छ यो “नयाँँ शक्ति”। जब अाफ्ना हरेक कार्यमा एक पल्टको दान नभई लगानी नै गर्न तम्सिनु हुन्छ, तब जाग्छ विवेक। अनि न हाम्रो देश तात्नेछ नयाँँ शक्तिको उर्जाले।

मान्नुहोस् नयाँँ शक्ति अहिले पनि तपाईं बाहिर होइन, तपाईं भित्रै बन्दै छ। त्यसलाई अात्मसात् गर्नुहोस् र अाफै विकल्प बन्नुहोस्। म विश्वस्त छु, तपाईँ-हामीलाई यसरी विवेक बोकी नेपाली राजनीतिको पोखरीमा हाम्फाल्दै सफा गर्दै गरेको देख्नेहरु सबैमा नयाँँ शक्ति पलाउन थाल्नेछ। भारतको दिल्लीमा भरखरै अाम अादमी दलले जित्नुको पछाडी दिल्लीवासीहरुमा पर्याप्त मात्रामा विवेक जाग्न थालेको प्रमाण हो। नेपालमा पनि यो संख्या उत्साहजनक रुपमा बढ्दैछ। त्यसैले अब नकुर्नुहोस् विवेक जगाउन तिर लाग्नुहोस्।

नेपालमा हामी धेरैले नयाँँ बन्ने शक्तिमा दमदार मार्गदर्शन, नेता, स्रोत, सदस्य सबै एकै चोटि खोज्दैछौँ। नयाँँ शक्ति शुरुमै पाको हुँदैन, पाकोपन तपाईँ-हामीले थप्नुपर्छ। भरखर बामे सर्दै गरेको बालक जस्तै बेलाबेलामा लड्छ पनि, उठाउने र तहलाउने जिम्मा तपाईं हामीले लिनै पर्छ। कुनै बन्दै गरेको नयाँ शक्ति परिपक्व लागेन भने परिपक्व बनाउन आउनुहोस्। किनारमा चाहिँ नबस्नुहोस्।

अन्तत: नेपालमा नयाँँ शक्ति बनाउने ठेक्का कोही एक व्यक्ति, एक परिवार वा एक समूहले पाएको होईन। जति ठेक्का अरुले पाएका छन् त्यत्ति नै ठेक्का नेपाल अामाले तपाईंलाई पनि सुम्पेकी छिन्। तसर्थ: तपाई भित्रैको त्यो उर्जाशील ईच्छाशक्तिलाई अगाडि नबढाए सम्म कुनै पनि नयाँँ ‘शक्ति’ बन्न सक्दैन।

जब तपाई विवेकशील हुँदै जानुहुन्छ, समाज विवेकशील बन्दै जान्छ। अन्तत: देश विवेकशील बन्छ। मैले बुझेको ‘नयाँँ शक्ति’ को परिभाषा यही हो नेपालमा। म विश्वस्त छु अबको ‘नयाँ’ अर्थात विवेकशील शक्तिको उदय तपाईं-हामी भित्र र तपाईं-हामी मिलेरै हुनेछ।