जब दल बन्छ – तब न देश बन्छ !

शक्तिमा पुग्न सिपालु। चलाउन भने मरु ?

अहिलेका प्रमुख राजनीतिक दलहरु सरकारमा पुग्न निकै सिपालु छन्। यसमा कुनै दुईमत रहेन। एक पछि अर्को दल पालै पालो निरन्तर सत्ता पुगेको इतिहासले प्रश्ट देखाँउछ। तर सत्तामा पुगे पछि सरकार चलाउन भने असक्षमै ठहरिएको इतिहासले प्रश्ट देखाउँछ। देशकै संविधान पटक पटक बनाउन असक्षम हुनु एक प्रमुख कारण पनि यहि हो।

हाम्रा दलहरु राज गर्न किन असक्षम छन्?

मुल कारण हाम्रा दलहरुले बनाउने नेतृत्वमा ‘राज्य व्यवस्थापन’ गर्ने सीप नभएरै हो। प्रजातन्त्रमा राज्य व्यवस्थापन भनेको त्यस्तो सीप हो जसले सरकारका ३ प्रमुख निकाय न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र कार्यपालिका बीच नियन्त्रण र सन्तुलन गरि चलाउन सक्छ। यी ३ निकायलाई सहि व्यवस्थापन गरी शाषण गर्ने कुनै पनि सरकार दिगो, जनउत्तरदायी र प्रजातान्त्रिक रहन्छ, अर्थात सफल बन्छ। यहि नियन्त्रण र सन्तुलनको सहि व्यवस्थापन गर्ने सीप हाम्रो प्रमुख दलका नेतृत्वमा नभएकाले नै हाम्रो देश एक-पछि अर्को संक्रमणमा छिरी रहेको छ।

लोकतन्त्रमा राज्य हाँक्ने नेतृत्व राजनीतिक शक्तिहरु बाटै निखारिएर आँउछ। समस्या यहिँ नै देखिन्छ। अहिलेका कुनै पनि प्रमुख राजनीतिक शक्ति भित्रको प्रणाली हेर्नु भयो भने उनको संरचना “शक्ति प्राप्ति”को लागि मात्र चुस्त बनाईएको हुन्छ – “शक्तिको सहि उपयोग” को लागि बनाईएको हुन्न। तर शक्तिको सहि उपयोग भनेकै ‘राज्य व्यवस्थापनको’ सीप हो जुन बिना त्यो शक्ति असफल नै रहन्छ।

मेरो तर्क यत्ति हो कि यदि राजनीतिक दलहरु देश चलाउन सफल हुन चाहन्छन् भने उन्‌का नेतृत्वले आफ्नो दल भित्रै “राज्य व्यवस्थापन”को निरन्तर अभ्यास गरिरहनु पर्छ। यस्तो महत्वपूर्ण सीप सत्तामा गईसकेपछि सिक्न समय नै रहँदैन। यदि आफु भित्रै बाट राज्य व्यवस्थापन गर्न सक्ने नेतृत्व उत्पादन गर्न सकेन भने जुनै शक्ति पनि सत्तामा पुगेपछि अहिले जस्तै बाटो बिराई राख्नेछन्।

बर्तमान राजनीतिक दल भित्र प्राय कस्तो संरचना छ त?

दलका केन्द्रिय समिति सत्तामा पुग्न आत्तुर नेतृत्वकै सत-प्रतिशत बाहुल्य छ। उनीहरुलाई नियन्त्रण र सन्तुलन गर्ने कोहि पनि हुन्न र राज्य व्यवस्थपान सिकाउने कुनै पनि प्रणाली छैन। यहिँ बाट नै कुशासनको जड शुरु हुन्छ। यस कुशासनलाई जरैबाट उखेल्न नविन २१ वौँ शताब्दी सापेक्ष ‘राज्य व्यवस्थापन” गर्न  सक्ने सक्षम नेतृत्व बनाउने संयन्त्रको आवश्यकता पर्छ। म त्यस्तै एक संरचना प्रस्ताव गर्न चाहन्छु।

एउटा २१ वौँ शताब्दी सापेक्ष राजनीतिक दलको भित्र कस्तो संरचना हुन्छ?

 त्यस दलको केन्द्रिय समिति ३ स्वायत्त निकायमा बाँडिएको हुन्छ – व्यावस्थापिका, न्यायपालिका, कार्यपालिका।

Ideal 21st century political party structure in Nepalपहिलो निकाय देश हाँक्न चाहने नेताहरुले ओगोटेका हुन्छन् जसलाई दलको “व्यवस्थापिका” भनिन्छ (राज्यको जस्तै)। उनीहरुलाई योग्यतामुखी तरिकाले यहाँ चयन गरिनेछ।

 दोस्रो निकाय दलको यस्तो निकाय हो जसले संगठनको व्यवस्थापिका जस्तै उत्तिकै १/३ शक्ति बोकेको हुन्छ। यहाँ यस्ता व्यक्तित्वले हुन्छन्‌ जसले संगठनको मुल मर्म, मार्गदर्शन र विधानको संरक्षन गर्छन्। यसले हरेक सदष्यलाई कुनै पनि कार्य गर्दा दलको विधान अनि देशको संविधान संवत काम गरेको छ कि छैन सल्लाह दिई राख्छ, खबरदारी गरिरहन्छ र परि आए कारवाही पनि गर्नेछ। यस निकायको मद्दतले दलका हरेक सदष्यले आफु ठीक बाटोमा हिँडी राख्न र न्याय सम्मत किसिमले अभियान, समाजसेवा र शक्ति प्राप्तिको अभ्यास गर्छन्। धेरै हदसम्म देशको न्यायपालिकाको जस्तै भुमिका हुन्छ।

 तेस्रो निकाय: कार्यपालिका दलको बाँकी १/३ शक्ति बोकेको स्वायत्त निकाय हो जसले दलको प्रशासन चलाँउछ। कार्यपालिकाले दलका नेताले चलाएका अभियानलाई चुस्त, पारदर्शी र दिगो व्यवस्थापन गर्ने काम गर्छन्। दल भित्र यसको भुमिका देशको प्रशासनको जस्तै रहन्छ। जसरी राज्यको श्रोत व्यवस्थापन सरकारको कार्यपालिकाले गर्छ, त्यसरी नै दलको श्रोत व्यवस्थापन पनि दल भित्रको कार्यपालिकाले गर्छ। यसको निगरानीमा दलका हरेक सदष्यले दलको चुस्त कार्य व्यवसथापनको अभ्यास गर्छन्  र त्यहि सीप वडा, गाउँ, शहर, क्षेत्र देखि केन्द्र सम्म व्यवहारमा ढाल्छन्।

यदि सबै दल भित्र यसरी नै केन्द्र देखि एकाई सम्मै यहि ढाँचा संस्थागत गरियो भने वडा देखि नै दलका प्रत्यक सदष्यहरु (देशका भावी नेतृत्व) राज्य व्यवस्थापनको सहि अभ्यास गर्ने छन्। हरेक कार्यमा दलका सदष्यले राज्य सन्चालनमा चाहिने सन्तुलन देखि नियन्त्रण, अनुशासन देखि श्रोत व्यवस्थापन, नीति निर्माण देखि पारदर्शीपन, जवाफदेहिता देखी ‘सेवक सरकार’ मनोवृति आदि अभ्यास गर्दै जानेछन्। यसरी दलका हरेक नेतामा  सरकार नपुग्दै पनि राज्यका बिभिन्न निकायलाई संयम, चुस्त र कुटनीतिक तवरले सफल कार्य व्यवस्थापन गर्ने सीप बिकास भएको हुन्छ।

अब एक पल्ट मानौँ कि यस्तो २१ वौँ शताब्दीका कुनै दलको संरचनाबाट अभ्यास गर्दै गर्दै भोळी एक नेता देशकै मन्त्री भए रे। त्यहाँ पुगी उनी कसरी प्रस्तुत हुन्छन् त? पहिलो कुरो त यी नया मन्त्रीका नैतिकता र अभिप्रायमा शंका गर्ने ठाँउ रहन्न किन भने बर्षौँ सम्म उनलाई आफ्नै दलको न्यायापालिकाले नजिकबाट निगरानीमा राखेर ‘फिल्टर’ गरिरहेको हुन्छ। अनि देशको कार्यपालिकालाई कसरी काम गराउने कुरामा उनलाई खासै टाउको दुखाई हुँदैन किन कि बर्षौँसम्म दल भित्रैका प्रशासकहरुसँगै मिलेर कुशल प्रशासन व्यवस्थापन गर्ने अनुभव बुटली सकेका हुन्छन्। उनी दल भित्रै व्यवस्थापिकामा बसी धेरै सँग मिलेर नीति नियम तयार गर्ने काम गर्दा गर्दै खप्पिस भईसकेका हुनाले देशलाई चाहिने नीति नियम अरुसँग मिलेर बनाउन पनि गाह्रो भएन। यी मन्त्रीले आफ्नो काम शुरु गर्छन् न्यायपालिकासँग उचित परामर्श गरी, व्यवस्थापिकासँग नीति नियम समयमै संसोधन गराई कार्यपालिकाको मद्दतले शशक्त कार्यन्वन गर्न पुग्छन्। यसरी उनी आफ्नै कार्यकालमा शक्तिको सदुपयोग भरपुर गर्छन्। यसरी यी दलका नेतृत्व र दल देशका सफल शासक बन्छन्।

२१ वौँ शताब्दीमा विधिको शासनमा चल्न-चलाउन सक्ने अनि नीति-नियमको सहि र समयमै कार्यन्वन गराउन सक्ने नेतृत्वले मात्र हाम्रो देशलाई संमृद्ध बनाउन सक्छ हाम्रै कालखण्डमा। देश बनाउँछु भन्दै हिँडनेले जब देश चलाउने सीपहरु यसरी आफ्नै दल भित्र सिक्दै जानेछन्, सरकारमा पुगेपछि शक्तिको सहि उपयोग सजिलै सक्नेछन्।

 त्यसैले हरेक राजनीतिक दललाई मेरो बिनम्र अनुरोध: परिवर्तन आफै भित्रबाट शुरु गर्नुहोस् – आफ्नो संगठन भित्र यस्तै २१ वौँ शताब्दी समय सापेक्ष राज्य व्यवस्थापन प्रणाली अपनाउनुहोस्।

जब दल बन्छ – तब न देश बन्छ।

 

 उज्वल थापा
लेखक विवेकशील नेपाली दल का अध्यक्ष हुन् र यो दलको संरचना माथी प्रस्तावित ढाँचामै चली रहेको छ।

नागरिक पत्रिकामा पुश ३० गते छापिएको थियो

 

What ‘stops’ a positive force from leading Nepal ?

नेपालीमा यहाँ पढ्नुहोला

What ‘stops’ a positive force from leading Nepal ?

Nepal is filled with intelligent and talented Nepali who love their country dearly. Not a single day passes by when we don’t hear of a remarkable feat of a Nepali around the world. So here is a question for you.

“Despite many intelligent and talented Nepali like us,  why is our nation still stuck in a rut of poverty while our neighbors leap towards prosperity? Why do we keep falling from one disaster to another? Why do incompetent leaders who fail us repeatedly continue to rule our nation?

The real question is, what ‘STOPS’ us from creating that positive force which leads Nepal to prosperity?

The bitter truth is that “WE” – the most intelligent, talented and fortunate among all Nepali - are the key obstacle to getting the leadership Nepal deserves. Our cynical habits and fatalistic attitude consistently stop any credible leadership from rising to lead Nepal. Here’s how:

“Individually excellent, collective failure!”
We may have become experts and leaders in our fields. But we have become so comfortable in our own little cocoons that when someone dares to start on a nation building journey, it does not occur to us that we should help. We subconsciously fear that if we try to help, our carefully carved reputation might get stained. By refusing to align with other leaders we forsake succeeding collectively. As a result, while our nation reeks of failure, we stay cozy inside our bubble.

“My way or the highway!”
We believe that only our way will bring “proper” change in Nepal. We have a nasty habit of dismissing other’s efforts as useless or even outright harmful. Our narrow-minded arrogance has stopped many remarkable Nepali from coming together to solve our nation’s problems.

“We bask in the warmth of power.”
We often rely on the very corrupt people and failed systems we seek to change. We rarely reflect on the consequences of this, especially how it harms those struggling to ignite progressive changes. We often become bystanders in their actions. Only when they succeed, we enter to reap the benefits, not unlike parasites who leech on their hosts to nourish ourselves.

“They must only be after money!”
We are deeply suspicious of positive deeds. If a person starts something promising, we suspect ulterior motives behind it. Our doubts soon take the form of subtle yet vicious rumors spreading like ‘chinese whispers’ which isolates any changemaker. Unknowingly, we become promoters of a culture of pulling others down – “khutta tanne prabidhi”.

“Such is life” Yestai ho, Ke garne?” attitude.
Have you noticed many of our conversations usually end on this note!  We often blame our own “karma” for injustices we face. When we repeat this mantra of ‘fatalism’ daily, we unconsciously build an ecosystem that makes it harder for changemakers to persuade. We create a vicious cycle of resignation within us that dampens the drive for positive transformation from within.

“We over-promise, under-deliver”
How many times have we fallen victim to this? When invited to support a cause, even we are guilty of committing but rarely showing up. Even when we do, we seem to do it out of sheer obligation. We Nepali need to learn the art of saying “No”. We may dismiss this as trivial but to those seeking to transform our nation, these ‘no-shows’ and ‘unreliability’ slowly drains their efforts dry.

 

”I did them a big favor. They better pay back soon! ”
How many times have we heard this? Many of us have a habit of counting our favors and expecting immediate returns. We have little empathy for those who have dared to take the difficult path of transforming our nation. We often prematurely cut short our support leaving them in limbo.

‘Grass is always greener outside Nepal’
How often do we hear this, “Their children are already in America while mine are stuck here...” A Facebook status about winning US DV lottery gets hundreds of likes. But, a call for helping flood victims in Nepal barely gets barely a few. We celebrate relatives who leave Nepal but when one comes back, we howl, “Are you crazy?” Our towns and villages have become old age homes. Our youth are busy building other nations. Ever wonder who our leaders will be left to work with to build Nepal?

“Tomorrow when I wake up, let there be a prosperous Nepal!”
How many of us silently pray for divine power like Pashupatinath to come and save us, ‘the good ones’? We expect our nation to heal on its own without any effort from our side. We often confuse nation building as an effortless task ‘some-one’ else should easily do for us. Instead of lending hand to those patiently trying to build our nation, we are busy daydreaming that somehow it will magically transform overnight!

So until and unless we cleanse ourselves of these negative attitudes, habits and beliefs, we – the fortunate ones – will continue to be the biggest barriers to any positive force leading Nepal to prosperity. So instead of continuing to be a “leadership barrier”, if you want to to cleanse yourself  and become a “leadership builder” here are some of my suggestions.

1) Recognize a leader: do they practise what they preach?
Check whether they only pay lip service or actually keep their word. Instead of falling for lofty promises, find out if they have delivered in the past. Always champion those who under-promise and over-deliver.

 

2) Don’t “Aid”. “Invest”!
Future leaders need your long term commitment to change, not your one-time donations. If you can, invest your time directly. Otherwise, invest by giving resources or your network. Nation building is like raising your own child. It takes years before you see results. Imagine how rewarding it will be seeing these budding leaders grow and deliver in the future ( because of you). 

3)  “Leaders are built (not born or found)” Make this your mantra.
Buddha, Gandhi, Mandela, Mother Teresa’s journey to excellence did not happen overnight. Pele did not become Pele on his own. Continuous faith and support from citizens similar to you moulded and sharpened these ordinary beings into extraordinary. Today, you have this exciting power to nurture the leaders and heroes you crave for in Nepal. So, take control for raising the next Buddha right here and make our Nepal shine again!

4) Stop building another paradise, focus on rebuilding our own.
Nepal is a broken paradise. Over the years, we broke it. Now let us rebuild it. Instead of “building” already developed nations, why don’t we come together to rebuild our own? If you are outside, you can start building your own path back to Nepal by investing in positive changes here so that our paradise is rebuilt right here, with your direct help from there.

5) “Feed the hungry, not those already full”
Instead of continuing to support only those already powerful, how about giving a hand to those who need it. Those working for change are usually alone, starving for help. Embrace them. Instead of voting for those you think might win, how about voting for those who you believe are on the right path?

6) Help marathon runners, not 100 meter sprinters.
We usually fail right here. We often trust those who promise immediate results without questioning how they would deliver this. Change comes through persistence. We all know this. Let us build our patience to support these who are in it for the long haul and do not tire easily. If you want to see a nation transformed, seek those who are ready to run marathons, not quick sprints.

7) Embrace doers and bring balance to the system.
There is a deep imbalance in Nepal because those who prescribe change outnumber those who make that change happen. Planners, advisers and intellectuals alone isn’t enough to build our nation. We need to find and support the ‘doers’ who will dare to make that change happen.

8) Be that “first follower”!
To build Nepal, you don’t need to have a PhD or be inside the circle of power. Neither do you need to be inside Nepal nor do you need to be a citizen. All you need is to consistently care. The first few dedicated followers is most critical to any future leader. Will you dare to become that ‘first follower’?

9) Place your bet on the ‘outliers’ (mavericks).
Modern Nepal came to be because of one man who ruled over a tiny hill, Gorkha. Nepali history is filled with sea changes brought about by people who rose from obscurity. Therefore build that courage and determination to incubate the mavericks among us. Who knows, you might be the reason someone rewrites Nepali history yet again!

10) Spread positive rumors.
If nothing else, at least cultivate ‘positive gossip’ as a habit. Practice spreading positive news, however small, be it a teenager who volunteered to manage traffic or donated books, spread these type of news wholeheartedly. And please restrain that impulse to spread negative rumors. Disciplining ourselves around this single habit would do wonders for our national well-being.

In conclusion, I believe that leaders are not only those who lead, but also those who ‘build’ leaders. Nepal today needs leadership builders like you. While only a few may be able to make the sacrifices needed to become a leader, the rest of us are able to take up the role of building leaders simply by nurturing these leadership building attitudes.

Nepal is a paradise. To realize its true beauty, the first thing we need to do is to change our own attitudes. Let us not wait. Let us start building the leadership our beautiful Nepal deserves!

Ujwal Thapa
Building 21st century relevant Nepali leaders at BibekSheel Nepali Party’

Read in Setopati newspaper

Entrepreneurial Engineers are bridge-builders to a prosperous Nepal

[This is a career advice to young engineers and those studying Engineering in Nepal]

As an Engineer you have one choice now:

“Either make your own dreams come true or you will be hired to make someone else’s dream come true.”

If you chose to make your dreams come true, do continue below:

Engineers have to become Entrepreneurs for Nepal

Why so? Because Entrepreneurs see opportunity in a problem. It could be any type of problem that we see in our everyday lives. Impure food, lack of electricity and petroleum, transportation, healthcare and many others. Problems that we experience, read of and hear in any area could become an entrepreneurial opportunity.

Problems can come in various flavors – the product – too expensive, scarce, difficult to use, slow etc. Nepalese outside urban centers do not have easy access to doctors. In Nepal, we suffer from long hours of power cuts in the winter months. Food is getting very expensive in the cities. We want the world’s best healthcare in Nepal, but may not have access to it, or afford it.

The harder this problem becomes, the better the opportunity for someone who can solve it.  If you are an engineer, know how to create a device that can generate wind power then, you can manufacture and sell that for cheap, this is a great opportunity here. Not many people can create this device, and once you are in customers’ homes, you can continue providing superior service and build a great business.

The larger the problem, the bigger the opportunity. A problem may only be for one person, or for many. If it is for one person, it – a one-time service and not a business opportunity. But if many people have the same problem, then it is a big entrepreneurial opportunity. For example, we all want to live in a well made house. However, we have serious building quality problems in earthquake prone Kathmandu now. This is a great business with a huge market as everyone can benefit from your excellent standards. If you can solve Kathmandu’s haphazard construction industry, with your business, you could be a billionaire. Plus, you would give service to millions and be thanked for the service you give.

Let us take examples of some famous entrepreneurs who were engineers, who have looked at a problem as an opportunity, built great businesses and changed the world and our lives.

In the 1970s , people did not have computers in their homes like we do today. You had to go to a large mainframe computer center and make a request to  have your work be done. There may have been one or a few large mainframes in our region and your task may have taken a long time. Businesses such as cheap international calling, which depend on fast and  cheap computers, were not around. It was hard and very expensive to make an international call. If your family member went overseas, you may have only spoken once every few months. Today, we are in a connected society in which we use Cisco, Intel, Google, Apple, Skype, Facebook and other technologies to stay connected in real-time.

In Nepal, look at how Bijay Rajbhandari and fellow engineers have transformed CE constructions into a quality brand known for its quality and timely delivery of its projects or how Rudra Pandey developed IT healthcare software company, D2Hawkeye and sold it for millions of dollars to Verisk in USA.

So I hope that you engineers start seeing an opportunity in the problems that we see everyday in our lives and start solving it (instead of waiting for Pashupatinath to come and fix it for us).

Entrepreneurial Engineers have to become bridge-builders of Nepal

Did you know, Nepali engineers were actively involved in building the Burj Khalifa, the tallest building in the world in Dubai? Did you know that Nepali engineers are developing the next generational (rumor has it that they are air-conditioned) World cup stadiums in Qatar for 2022. I know many bright Nepalese working in Apple and Google. Yet, Nepal these days regularly begs for money to renovate its old temples or build bridges/roads/IT infrastructures from foreigners. We have rarely have built any engineering marvels (or any) since Bhimsen Thapa built the Dharahara. Ask yourself why?

This is because  we Nepali have chosen to become individually excellent, but collectively as a nation remained a failure. As an engineer, I urge you rise up to move beyond becoming individually excellent to build an environment for an excellent nation. To build such a nation, we have to rise up and beyond to bring the nation builders together. Will you become this “bridge” between nation builders ?

Certainly I am not talking about a plain bridge (made on roads or rivers). I am talking about a man or a woman who builds and safeguards a bridge (platform/environment) that will connect Nepal of today to the “nation builders” of tomorrow. As a bridge builder your role is simply to consistently and persistently align all the positives in Nepal, in the same direction, so that the negative will become irrelevant.

I believe, ‘bridge builders’ are the real leaders of Nepal. Bridge-builders could be someone just like you, talented men and women who decide to rise up to the challenge of building positive platforms for others to easily build the nation. Bridge-builders forgo their short-term benefits in exchange for a long-term inclusive benefits. Only, if you work towards building positive platforms, other nation builders can come in to build Nepal and protect your future and all our future.

As a young bright Engineer, you have the talent, skills and grit to become our nation’s leaders by becoming that “bridge-builder’ everyone is looking for. In the end, I leave you with this quote,

“There are a thousand hacking at the branches of evil to one who is striking at the root.” – Henry Thoreau

Ask yourself – Will you start hacking at the roots of evil in Nepal (or stick to hacking at the branches just like the thousands before you) ?

 

IMG_9967

समस्त ‘पशुका संरक्षक’ पशुपतिनाथ भगवानले हामीलाई किन रक्षा गर्ने?

Photo © Gemunu Amarasinghe/AP/Courtesy WSJ
Photo © Gemunu Amarasinghe/AP/Courtesy WSJ

समस्त ‘पशुका संरक्षक’ पशुपतिनाथ भगवानले हामीलाई किन रक्षा गर्ने?
एकातिर उनैले ‘रक्षा’ गरेको देशमै हामी पशुको भीषण बलि दिने आँट गर्छौँ। अर्कोतिर उनैसँग हामी आफू र आफन्तको ‘सुरक्षा’ मागीहिँड्छौँ।

गढिमाईले वा मनकामना माईले हामीलाई किन रक्षा गर्ने?
कुनै प्राणीको तन-मन छिनी हाम्रो मनको कामना होस् भन्दै यी देवीसँग बरदान माग्छौँ।

गोरखकाली वा समग्रमा काली-दुर्गा-भगवतीले हामीलाई किन रक्षा गर्ने ?
उनको नाममा दशैँमा गोरखा दरबारदेखि हनुमानढोसम्म बाटैभरि रगतको खोला बगाउँछौँ अनि देशमा काटमार कदापि नहोस् भन्दै उनैलाई कामना गर्छौँ।

देशभरि विभिन्न मठ मन्दिरमा कुनै प्राणीको काल हरण गरी हाम्रै काल लम्ब्याउने जुक्ति गर्छौँ। वाह! नेपाल बुद्ध जन्मिएको देश हो भन्दै एकातिर हामी चिच्चाउदैँ हिँडछौँ, अर्कोतिर विभिन्न चाडपर्वको बहानामा भीषण पशुबलि दिन आतुर हुन्छौँ। अचम्म लाग्दो!

कसैलाई यो कुरामा चित्त नबुझ्ला र तर्क राख्नुहोला,

‘यी त पुस्तौँदेखि चलीआएका संस्कार, चलन, रीतिरिवाज हुन्। किन यसमा टाउको दुखाई?’

त्यसो त सतीप्रथा पनि एक जमानामा रीतिरिवाज थियो। अहिले छैन। किन? कसैले टाउको दुखाएरै त हटेको हो यो। दासप्रथा पनि कानुनसम्मत थियो, पशुपतिनाथकै ढुकुटीबाटै पैसा झिकेर उन्मुलन भएको हो। छुवाछुत प्रथा समाजमा ब्याप्त थियो। यी सबै अहिले छैन। कमलरी प्रथा भरखरै हटाईयो।

अहिले बहुसंख्यक हामीले ‘भगवानलाई खुसी पार्न बलि नदिइकन नै बडा दशैँ मनाउन थालिसकेका छौँ। यस्तैगरी ‘छुई – महिनावारी’ प्रथालाई पनि घरमै समय सापेक्ष ढंगबाट सुधार गर्दै लगेकाछौँ। छाउ प्रथा विरुद्ध प्रयास जारी छ। छुवाछुत तोडिसक्यौँ। अन्तरजातीय विवाह पनि सामाजिक आदर्श बनिसकेको छ। भीषण गृह-युद्धबाट निस्केको देशले नै ‘आदर्शको लागि काटमार’ गर्ने प्रथालाई त्यागीसकेको छ।

भनेपछि अघि जे प्रथा थियो, अहिले पनि त्यही प्रथा त्यही स्वरुपमा रहँदैन। युगान्तरमा सबै चाल-चलन, संस्कृति र परम्परा समयसापेक्ष तरिकाले सुधार हुँदै जादोँ रहेछ। यसमा अब दुईमत रहेन। ‘सुधार’ विधिको नियम हो र प्रकृतिको आधार पनि हो। अहिलेसम्म त हामीले समयसँग मेल नखाने चाल-चलनलाई त्याग्दै गएको तथ्यमा हाम्रै ईतिहास साक्षी छ।

यसैले अब ‘भगवानलाई खुसी पार्न पशु बलि’ दिने प्रथामा पनि ‘सुधार’ को खाँचो छ। हामी बुद्ध जन्मेको देशमा भएकोमा बडो गर्व गर्छौँ। हामी पशुपतिनाथले रक्षा गर्ने देश भएकोमा ढुक्क छौँ। अब आफैँ स्वविवेक प्रयोग गरौँ। तपाईको विवेकले के भन्छ यो विषयमा?

फेरि सोध्नुहोला, ‘त्यसो भए के हामी मासु नखाने त?’

मासु खाने वा नखानेसँग यो लेखको कुनै सम्बन्ध छैन। पेट भर्नलाई तपाई के खानुहुन्छ त्यो तपाईँकै व्यक्तिगत मामला हो।

मेरो तर्क यत्ति हो कि, तपाई एकातिर दिनदिनै पशुपतिनाथ वा वुद्ध भगवानलाई पूजा गर्ने अनि रक्षा माग्ने, अर्कोतिर आफै भगवानलाई खुसी पार्न पशुबलि दिने प्रथालाई प्रोत्साहन दिनुचाहिँ भएन। हाम्रा यस्तो दुई जिब्रे व्यवहार देखेर भगवान कसरी खुसी हुन्छन् होला र? यत्ति एउटा कुरामा चाही स्वविवेक प्रयोग गर्ने कि?

‘यस्ता पशुबलि दिने प्रथा अरु देशमा पनि त छन्। उनीहरुले चाहिँ गर्न हुने, हामीले चाहिँ किन गर्न नहुने?’

अरुको देखासिकी गरी हामीले निर्णय गर्नु ठीक कि आफ्नै विवेक प्रयोग गरी निर्णय गर्नु ठीक? अरुले गरेको काम ठीक हो या होईन त्यो छुट्टाउने विवेक हामी हरेक नेपालीमा छ। अरुले गरेको गलत कामलाई हामीले अँगाल्ने कि उल्टो उनीहरुलाई हामीले सिकाउने ?

गढीमाई पर्व होस् या मनकामनाको पूजा, दशैँको अष्टमीमा होस् या अरु कुनै चाडपर्वमा ‘भगवानलाई खुसी पार्न पशुबलि दिने’ प्रथामा समयसापेक्ष रुपमा सुधार गरौँ। संस्कृतिले धनी हाम्रो नेपालमा चाडपर्वमा ‘मार्नु’ को सट्टा ‘बचाउने’ संस्कार ल्याउने बेला आएको छ। हाम्रा यी अद्भूत चाडपर्वहरुलाई सुधारमुखी तरिकाले परिमार्जित गर्दै अझ भव्य रुपमा मनाउनु पो पर्छ त! मनकामना, गढीमाई, गोरखकाली देवीलाई पशुबलिको सट्टा बाटो, कुलो, पुस्तकालय, चर्पी बनाउँछु भनी भाकल गरे कसो होला! यस्तै कयौँ समयसापेक्ष विवेकशील बाटो चुनौँ न हामीले।

आउनुहोस्, २१ औं शताव्दीमा नेपालमा ‘भगवानलाई खुसी पार्न प्राणी बली’को प्रथा उन्मुलन गरी बुद्धले सिकाएका पाठ र पशुपतिनाथले रक्षा गर्ने देशको मूल मर्ममा फेरि हामी हिँड़ने आँट गरौँ। अनि बल्ल हामीले कल्पना गरेको शान्त र संमृद्ध नेपाल हाम्रै कालमा देख्नेछौँ।

भगवानलाई खुसी पार्न अब मार्ने होईन बचाउने प्रथा शुरु गरौँ। चाहे त्यो पशु बचाऊ होस् वा प्रकृति, व्यक्ति बचाऊ होस् वा देश। यही विवेक हामी सबैमा जागोस्।

पशुपतिनाथले हामी सबैको रक्षा गरुन्। 

सेतोपाटी पत्रिकामा पनि पढ्नु होला।

जाने होईन त चुम उपत्यका? गणेश हिमाल पारी तिबेतले ३ तिर घेरेको त्यो नेपाली ठाँउ

Read in English

IMG_1267

दशैँ तिहार बिच पारी हरेक बर्ष झैँ म र मेरो श्रीमती नेपालका कुनै बिकट मनोरम हिमाली क्षेत्र हिडयौँ। शहरमा बस्दा बस्दा थुप्रिएको अलमल्याईपन, बिभिन्न सामाजिक बन्धन र नकारात्मक सोचका गाँठो फुकाउन बेलाबेलामा प्रकृतिको निकट जानै पर्छ। यस्तो मन सफा गर्ने भ्रमणले हामीलाई अाफ्नो देश राम्ररी चिन्ने मौका पनि प्रदान गर्छ।

IMG_0279

हामी धेरै नेपालीलाई नेपालमा चुम उप्यत्यका भन्ने ठाँउ पनि छ भन्ने कुरा थाहै छैन होला। हामी काठमाडौँबाट उत्तरमा दिनहँ गणेश हिमाल देख्छौँ। तर त्यस हिमाल पारी पनि नेपाल छ भन्ने कुरा विरलै थाहा होला। हो, त्यहि हिमाल पारी नेपालीहरु बसोबास् गर्ने एउटा चुम उपत्यका छ जुन गोर्खा जिल्लाको उत्तरी सिमामा पर्छ र तिन तिरबाट तिवेतले घेरिएको छ।

IMG_1047

चुम उपत्यका पुग्न मनाश्लु हिमाल पर्यटकिय मार्गबाटै शुरु गर्नु पर्छ। हाम्रो चुमको भ्रमण कुल १५ दिनको रह्यो। गोर्खा-धादिंगको सिमानामा रहेको अारुघाट बजारबाट शुरु गरेका हामीले कयौँ दिन द्रुत गतिमा बगेकी बुढि गण्डकी नदीको तिरै तिर हिँडय़ौँ। हाम्रो कुल खर्च भने चाहिँ कुनै पनि विदेश भ्रमण गर्दा लाग्ने हवाई टिकट खर्च जति पनि परेन। समुँद्रबाट ५०० मिटर माथीको सतहबाट शुरु गरेका हामी हिँउ नै हिँउले भरिएको ३७०० मिटर सम्मको उचाँईमा पुग्यौँ।

IMG_1202

चुमका बासी जसलाई “चुम्बा” भनिदो रहेछ, हामी दुई नेपाली पर्यटक देखेर तीन छक परेका थिए। हामी घुम्न अाएको भन्ने कुरा नपत्याउदैँ “होईन होला, ‘प्रोजेक्ट’ बाट अाउनु भा होला ?“ वा “पत्रकार हुनु हुन्छ होला?” वा “विदेशीको ‘ग्रुप’ लिएर अाउनु भा होला“ भन्थे। यी सबै होईन भन्दा केहि नलागेर “अमेरिका बस्नु हुन्छ होला – घुम्न अा होला” भनि अाफ्नै मन बुझाँउथे उनले।

IMG_9829

हाम्रो लागि यो भ्रमण अध्यात्मिक अनुभवले भरिपुर्व रह्यो। चुममा बस्दा हामीले चुम्बाहरुका कला, संस्कृति र परिवर्तन नजिकबाट हेर्न पायौँ। चुमको एउटा अचम्मको विशेष संस्कार बारे थाहा पाँउदा मेरो मनमा त्यस बिकट क्षेत्र प्रति श्रद्धा जागेर अायो। यहाँ झण्डै १०० बर्ष देखि कुनै पनि जनावारलाई मार्न मनाई रहेछ। मासु नै खानु परे पनि जनावार मरेपछि मात्र खाने व्यवस्था रहेछ। अनि अर्को कुरा यहाँ यार्सागुम्बाको व्यापारले पनि अाम जीवनमा अामुल परिवर्तन ल्याएको रहेछ।

IMG_1011

अहिले चुम्बाहरु धेरै पर्यटन देखि अाकर्शित भएका पायौँ र यार्सागुम्बाले ल्याएका अाम्दानी पनि यता तिरै खन्याएका पनि देखौँ। त्यहाँ कति पय गाँउमा त हामी भरखर बनी सक्दै गरेका होटेल-लजमा बस्ने मौका पायौँ। एक बोरा सिमेन्टको ३१५० रुपैया पर्ने ठाँउमा पनि पर्यटनले गर्दा स्थानियहरुले धमाधम पर्यटकलाई बस्न लायक व्यवास्थाहरुमा लगानी गरेका देख्यौँ। खुश्शी लाग्यो ! चुम उपयत्का र जाने मार्गहरुमा भैरहेको तिव्र पर्यटकिय बिकास हेर्दा मनले छर्लङ्ग बुझ्यो कि पर्यटनले कसरी नेपालको समतामुलक बिकासलाई फड्को मार्न मद्दत गर्दो रहेछ।

IMG_1339

चुम्बाहरुका प्रमुख व्यापार तिवेतसँग हुँदो रहेछ। अाफ्ना याक र घोडाहरु लिएर उनीहरु सजिलै ५००० मिटरको पास कटी एक दिनमै तिवेत पुग्दारहेछन् अनि किनबेच गरि फर्कन्छन् भोली पल्ट।  तर नजिकैका नेपालका सहर धादिंगवेसी वा गोर्खा बजार अाउनु पर्यो भने एक हफ्ता सम्म लाग्छ।

IMG_1099

यस् हिडाँईले हामीलाई नेपालको विविधताको बारेमा अझ श्रद्धा जाग्यो। हामी हरेक भित्र विवेकशील परिवर्तन ल्याउनको लागि एउटा उत्तम उपाय भनेको शायद हरेक बर्ष अाफ्नै देशका बिकट क्षेत्रमा भ्रमण गर्ने संस्कार हुन सक्छ।

IMG_1484

“नेपाल सुन्दर छ। यसको सुन्दरता अनुभव गर्न हामी अाफैलाई परिवर्तन गर्नु जरुरी छ।”

IMG_1252